به گزارش روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، پنجمین سمپوزیوم بین‌المللی علمی «الهیات در فضای معاصر علمی و آموزشی» با موضوع «ارزش‌های سنتی، مدرن و جهانی از دیدگاه ادیان جهان» در تاریخ ۳۰ مهر ۱۴۰۵ (۲۱ اکتبر ۲۰۲۶) به میزبانی دانشگاه دوستی ملل روسیه (RUDN) در مسکو برگزار شد.

در این رویداد که به‌صورت ترکیبی حضوری و آنلاین اجرا گردید، علی‌اکبر ضیایی، رئیس مرکز گفت‌وگوی ادیان و فرهنگ‌ها، با ارائه مقاله‌ای علمی به تبیین پیوند انسان‌شناسی، معنویت دینی، غایت‌شناسی و نقش آن‌ها در حفظ کرامت انسانی پرداخت.

این گردهمایی علمی بین‌المللی با همکاری کمیسیون توسعه الهیات و آموزش‌های مذهبی، معنوی و اخلاقی ریاست‌جمهوری روسیه، انجمن الهیات علمی-آموزشی، آکادمی علوم دینی مسکو و کمیته آموزشی کلیسای ارتدکس روسیه برگزار شد. محورهای اصلی این دوره از سمپوزیوم بر تحلیل ارزش‌های مشترک انسانی از دیدگاه چهار آیین بزرگ شامل مسیحیت ارتدکس، اسلام، بودیسم و یهودیت، به‌ویژه در حوزه‌های بنیان خانواده، اخلاق و هویت معنوی در دنیای مدرن متمرکز بود. همچنین، توسعه الهیات به‌عنوان یک رشته دانشگاهی مدرن و ایجاد پیوند مستحکم میان آموزش‌های سنتی مذهبی و نوآوری‌های علمی در فضای سکولار از دیگر مباحث کلیدی این همایش به شمار می‌رفت.

اهمیت این مباحث هم‌زمان با پیام تبریک ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، به دهمین کنفرانس ملی الهیات این کشور در اکتبر ۲۰۲۶ دوچندان شد؛ پیامی که در آن الهیات به‌عنوان «بخشی حیاتی و تأثیرگذار از علوم انسانی امروز روسیه» توصیف گردید.

حضور دکتر ضیایی در این رویداد در امتداد سابقه همکاری‌های مستمر علمی و پژوهشی ایشان با دانشگاه دوستی ملل روسیه (RUDN) صورت می‌گیرد؛ چنان‌که وی پیش‌تر نیز در دسامبر ۲۰۲۴ در رویداد علمی بین‌المللی مرتبط با هوش مصنوعی (AI Journey) در این دانشگاه مشارکت داشته است.

رئیس مرکز گفت‌وگوی ادیان و فرهنگ‌ها در این سمپوزیوم مقاله‌ای با عنوان «ارزش‌های انسانی و معنوی در ادیان: از انسان‌شناسی و اخلاق تا کرامت و رهایی انسان؛ تأملی در ارزش‌های فطری، معنویت دینی، غایت‌شناسی و نقش آن‌ها در حفظ کرامت انسانی» ارائه کرد.

وی در این پژوهش با تفکیک میان «شکل تاریخی ارزش‌ها» و «محتوای بنیادین آن‌ها»، خاطرنشان ساخت که ارزش‌های معنوی فطری و فراتاریخی نظیر عدالت‌خواهی، کرامت انسانی، حقیقت‌جویی، محبت و شفقت، ایثار، وفاداری به عهد و مسئولیت‌پذیری، ریشه در سرشت انسان دارند و فراتر از شرایط زمانی و مکانی، میراث مشترک بشریت و ضامن انسجام خانواده، جامعه و حتی معاهدات بین‌المللی محسوب می‌شوند.

در بخش دیگری از این مقاله، به چالش «فاصله میان اخلاق نظری و اخلاق عملی» پرداخته شده است. دکتر ضیایی با اشاره به اینکه صرف آگاهی نظری از گزاره‌های اخلاقی ضامن اجرای آن‌ها در زیست روزمره نیست، تأکید کرد که بخش مهمی از جرایم و تخلفات بشری ناشی از شکاف میان «دانستن» و «عمل‌کردن» است.

از دیدگاه وی، «معنویت» به‌عنوان حلقه اتصال میان ارزش شناخته‌شده و ارزش زیسته عمل می‌کند و با درونی‌سازی ارزش‌ها، انگیزه و اراده لازم را برای تبدیل گزاره‌های اخلاقی به کنش‌های پایدار رفتاری فراهم می‌آورد.

نقد «معنویت‌گرایی غیردینی و تجاری‌شده» و تبیین جایگاه «غایت‌شناسی» بخش پایانی این مقاله را تشکیل می‌داد.

ضیایی تصریح کرد که جریان‌های معنویت‌گرای سکولار در عصر مدرن، با حذف ارتباط با امر قدسی و تحریف سنت‌های شرقی، معنویت را به کالایی لوکس، تجاری و مصرفی برای گریز موقت از پوچ‌گرایی (نیهیلیسم) ناشی از سرمایه‌داری و فردگرایی افراطی تقلیل داده‌اند.

وی در مقابل، بر «معنویت دینی» متکی بر غایت‌شناسی و ارتباط با امر قدسی تأکید کرد؛ حقیقتی که در اسلام در پیوند با خداوند و استمرار فیض الهی، در مسیحیت در ارتباط با روح‌القدس، در عرفان یهودی در پیوند با حقیقت نامتناهی (عین‌سوف) و در هندوئیسم در اتحاد با حقیقت غایی (برهمن-آتمن) تجلی می‌یابد. بدین‌سان، تنها در پرتو غایت‌شناسی دینی و شهود درونی است که زندگی انسان معنا و هدفی متعالی می‌یابد و کرامت حقیقی و رهایی او محقق می‌شود.

‫پنجمین سمپوزیوم بین‌المللی الهیات مسکو در پایان با تأکید بر ضرورت ایجاد یک چارچوب مفهومی مشترک برای گفت‌وگو پیرامون ارزش‌ها و میراث معنوی ادیان به کار خود پایان داد.