شعرا در ایران و روسیه فقط ادیب نیستند/ مزار ادبای ایرانی زیارتگاه عشاق زندگی
«سوبولوا»، مترجم و استاد دانشگاه زبان شناسی مسکو با اشاره به احترام جامعه ایرانی و روس به منزلت شاعران گفت: به بیان یفتوشنکو، شاعر و کارگران اتحاد شوروی شاعر در بین مردم دو ملت‌ها چیزی فراتر از یک شاعر است.
به گزارش روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، عصر امروز (۸ مهر ماه) در حاشیه برگزاری رویداد «هفته فرهنگی ایران در روسیه» با همت رایزنی فرهنگی کشورمان نشست علمی «ایران‌شناسی؛ فرصت‌ها و ظرفیت‌های علمی و فرهنگی» با محوریت تحکیم روابط ایران و روسیه با حضور جمعی از مسئولین علمی و فرهنگی دو کشور به میزبانی دانشگاه دولتی زبانشناسی مسکو برگزار شد.
آئیدا سوبولوا، مترجم و استاد دانشگاه زبان شناسی مسکو، در این نشست با تأکید بر نقش ترجمه ادبی در دیپلماسی فرهنگی گفت: ایران و روسیه دو کشور با فرهنگی غنی و ادبیاتی در سطح جهانی هستند. اگرچه ادبیات ایران بسیار قدیمی‌تر از ادبیات روسیه است، اما از نظر تأثیر ادبیات بر جامعه، این دو کشور قابل مقایسه‌اند. در ایران مردم برای زیارت به آرامگاه شاعران، همانند آرامگاه‌های مقدس، می‌روند. در روسیه نیز به‌طور تاریخی چنین جایگاهی برای شاعر شکل گرفته است؛ چنان‌که یوگنی یفتوشنکو گفته بود: «در روسیه، شاعر چیزی فراتر از یک شاعر است».
وی ادامه داد: مترجمان ادبیات داستانی، میانجیان گفت‌وگوی فرهنگی هستند و دیپلمات‌ها و سیاستمداران در دو سوی مرز، به جامعه مترجمان و ثمرات کار آنان تکیه می‌کنند.
استاد دانشگاه زبان شناسی مسکو یادآور شد: من روزنامه‌نگاری هستم که در هفت سال گذشته در مجله «زندگی بین‌المللی» ستون «دیپلماسی فرهنگی» را اداره کرده‌ام. پیش از آن نیز به مدت ۲۷ سال، در بخش فارسی رادیو «صدای روسیه» و بخش روسی رادیو «صدای ایران» فعالیت داشتم و نمونه‌های فراوانی دیده‌ام که چگونه کتاب‌ها به پل‌هایی برای دوستی و تفاهم متقابل تبدیل می‌شوند.
وی بیان کرد: فهرست آثاری که تنها طی ۱۰ سال اخیر از فارسی به روسی و از روسی به فارسی ترجمه شده‌اند، بیش از ۱۰ دقیقه زمان خواهد برد؛ بنابراین در اینجا تنها به ذکر نکات و نمونه‌های شاخص بسنده می‌کنم.
سوبولوا گفت: برای پژوهشگران ادبیات هر دو کشور، یکی از منابع کتاب‌شناختی بسیار ارزشمند درباره آثاری که از فارسی به روسی ترجمه شده‌اند، کتاب «نثر فارسی قرن‌های بیستم و بیست‌ویکم در ترجمه‌های روسی» است که در سال ۲۰۲۰ توسط انتشارات مدرسه عالی اقتصاد (HSE) منتشر شد. این کتاب حاصل ارزشمند همکاری فرهنگی دو کشور است؛ زیرا تهیه این اثر توسط پژوهشگران روس، در سال ۲۰۱۷ و به ابتکار نمایندگی فرهنگی ایران آغاز شد؛ نمایندگی‌ای که در آن زمان دکتر رضا ملکی ریاست آن را بر عهده داشت.
وی افزود: نویسنده این پژوهش، اوگنیا نیکیتنکو، نامزد علوم تاریخی و دانشیار مؤسسه شرق‌شناسی کلاسیک و باستان‌شناسی دانشگاه HSE است. ماکسیم آلونسف ویراستار مسئول این اثر بوده و ترجمه مقاله مقدماتی مجموعه به فارسی را نرگس سا... انجام داده است؛ او همچنین چندین ترجمه از آثار نویسندگان معاصر روس را در کارنامه خود دارد. پژوهش اوگنیا نیکیتنکو دوره‌ای از سال ۱۹۲۱، یعنی از انتشار داستان‌های جمال‌زاده، تا سال ۲۰۱۸ را دربرمی‌گیرد.
این مترجم روسی اظهار کرد: در دوران شوروی، به‌ویژه از دهه ۱۹۵۰ تا پایان دهه ۱۹۸۰، ترجمه ادبیات فارسی، همانند دیگر ادبیات خارجی، بر پایه‌ای مستحکم و دولتی سازمان‌دهی شده بود. در انتشار نثر و شعر فارسی، هم شرق‌شناسانی که ترجمه‌های تحت‌اللفظی و علمی را آماده می‌کردند و هم ادیبان حرفه‌ای مشارکت داشتند. ایران‌شناسان شوروی که نثر را ترجمه می‌کردند، معمولاً از زبان ادبی بسیار پخته‌ای برخوردار بودند. کار آنان بسیار معتبر و ارزشمند تلقی می‌شد. نام آنان برای هر دانشجویی که در روسیه زبان فارسی می‌آموزد، آشناست: بوریس نیکلایویچ زاخودر، دانیل سمیونویچ کمیساروف، ناتالیا بوریسونا کُندیرِوا، الکساندر میخایلوویچ شُیِتوف، زینایدا نیکلایونا وروژیکینا، ناتالیا ایلیینیچنا پریگارینا، ناتالیا بوریسونا چالیسوا، جهانگیر حبیب‌اللهویچ دوری و شمار دیگری از پژوهشگران و ادیبان برجسته.
وی بیان کرد: ترجمه‌هایی که با حمایت دولت از آثار نویسندگان ایرانی انجام می‌شد، هر سال در مجموعه‌هایی همچون «سالنامه شرقی» از انتشارات دولتی ادبیات که از سال ۱۹۶۳ با عنوان «ادبیات داستانی» منتشر شد، مجموعه «داستان شرقی» از انتشارات «ناوکا»، مجموعه «آثار برگزیده نویسندگان خاورمیانه» از انتشارات «پراگرس»، مجله «ادبیات خارجی» و انتشارات «رادوگا» منتشر می‌شدند.
ترجمه آثار ادبای کلاسیک ایران به زبان روسی حرفه‌ای است
سوبولوا، خاطر نشان کرد: شاعران کلاسیک فارسی، از جمله خیام، حافظ، نظامی گنجوی، فردوسی و دیگران نیز توسط مترجمان حرفه‌ای به روسی ترجمه شدند. این مترجمان مکتب بزرگی در ترجمه شعر از زبان‌های شرقی پدید آوردند که چهره‌های برجسته‌ای همچون کنستانتین لیپسکروف، ولادیمیر درژاوین، گرمان پلاسِتسکی، اوسِپ رومر، سمیون لیپکین، بانو لاهوتی، تاتیانا استرشنوا، نینا تِنیگینا و میخائیل سینلنیکوف از جمله آنان بودند.
وی ادامه داد: ترجمه‌های آنان از آثار کلاسیک فارسی که اغلب همراه با آثار تاجیکی منتشر می‌شد بارها تجدید چاپ شد و به‌طور منظم در مجلات مختلف، از جمله «دوستی ملل»، منتشر گردید و همچنین در چندین جلد از مجموعه «کتابخانه ادبیات جهان» جای گرفت. البته مترجمان شوروی در کنگره‌های بین‌المللی نویسندگان، در جریان سفرهای کاری محدود و همچنین فعالیت‌های انجمن شوروی دوستی با ایران با همکاران ایرانی خود دیدار می‌کردند. این نیز نوعی دیپلماسی فرهنگی بود، اما دیپلماسی‌ای که به‌شدت از بالا و توسط دولت تنظیم می‌شد.
وی با اشاره به عقبه ترجمه آثار فارسی گفت: برای کسانی که ترجمه ادبیات فارسی کار زندگی‌شان بود، فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سه تغییر مهم به همراه داشت. نخستین و دشوارترین تغییر این بود که دولت دیگر ضامن انتشار آثار آنان و سفارش‌دهنده فعالیت حرفه‌ای‌شان نبود. دومین تغییر، امکان بروز ابتکارهای خصوصی از طریق برنامه‌های دانشگاهی، کمک‌های مالی سازمانی و بین‌المللی بود. سومین تغییر، امکان برقراری ارتباطات غیررسمی‌تر با همکاران در ایران بود که با گسترش اینترنت و گرم‌تر شدن روابط روسیه و ایران در نیمه دوم دهه ۱۹۹۰ ارتباط داشت.
طیف‌های مختلف در ایران با آثار ادبای روس آشنا هستند
سوبولوا اظهار کرد: از سال ۱۹۹۸، به‌عنوان خبرنگار ویژه بخش پخش برنامه‌های مربوط به ایران در رادیو «صدای روسیه»، شاهد رویدادهای مهمی بودم؛ از جمله تأسیس نمایندگی فرهنگی ایران در مسکو، برگزاری شب‌های شعر فارسی که این نمایندگی سازمان‌دهی می‌کرد، افتتاح اتاق‌ها و مراکز آموزش فرهنگ ایرانی در بسیاری از دانشگاه‌ها و برگزاری نخستین المپیادهای سراسری زبان فارسی. به مناسبت دویستمین سالگرد تولد آ.س. پوشکین، رادیو «صدای روسیه» برای شنوندگان ایرانی مسابقه‌ای درباره آثار او برگزار کرد. برنده این مسابقه جوانی ۲۷ ساله بود که به تمام پرسش‌های مسابقه که بر اساس آثار پوشکین طراحی شده بود پاسخ داد و به‌عنوان جایزه به روسیه سفر کرد.
این استان دانشگاه مسکو یادآور شد: همچنین برنامه‌ای درباره انتشار مجموعه تاریخی «شاعران نوین ایرانی در کرانه‌های نِوا» در سال ۱۹۹۹ توسط انتشارات «آلِتِیا» تهیه کردم. گردآورندگان این مجموعه فیروزه عبدالله‌اوا ــ که اکنون با نام فیروزه مِلویل مدیر مرکز «شاهنامه» در کمبریج است ــ و نویسنده الکساندر آندریوشکین بودند.
وی گفت: آندریوشکین سپس در سال ۲۰۰۵، به ابتکار شخصی خود، نخستین مجموعه ترجمه‌های نثر فارسی در دوره پساشوروی را در انتشارات خودش با نام «سوتوچ» منتشر کرد. پس از آن، آندریوشکین با حمایت نمایندگی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و بنیاد ابن‌سینا، تعدادی از رمان‌های نویسندگان ایرانی و همچنین زندگی‌نامه‌ای را که اخیراً درباره شهید علی خامنه‌ای (ره) منتشر شده بود، ترجمه کرد.
سوبولوا با اشاره به همکاری خود با ایرانیان فرهیخته و وطن دوست گفت: در رادیو «صدای روسیه»، من سردبیر برنامه‌هایی درباره نویسندگان ایرانی قرن بیستم بودم که نویسنده آنها پروفسور جهانگیر دری بود. با برخی از این نویسندگان، برای مثال خسرو شاهانی، نویسنده داستان‌های طنز، در سال ۲۰۰۱ در ایران دیدار کردم و با او مصاحبه‌ای انجام دادم.
وی با اشاره به برخی تلاش‌های خود در حوزه ترجمه اظهار کرد: در اقدامی خاطرات دانیل کمیساروف را ضبط کردم؛ او در جریان جنگ جهانی دوم، وابسته مطبوعاتی سفارت شوروی در تهران بود و به دلیل آشنایی بسیار خوبش با ادبیات فارسی و، به‌ویژه، ضرب‌المثل‌های فارسی، توانست با فرمانده قلعه چالوس رابطه‌ای دوستانه برقرار کند. این موضوع مستقیماً به آن انجامید که در اوت سال ۱۹۴۱، کشتی‌های جنگی شوروی بدون مقاومت طرف ایرانی وارد بندر نوشهر شوند و از خونریزی بی‌معنا جلوگیری شود. این نمونه‌ای است از اینکه دیپلماسی فرهنگی چگونه می‌تواند بر رویدادهای تاریخی تأثیر بگذارد.
سوبولوا افزود: در رادیو «صدای روسیه»، در همان دوره با من گوینده‌ای به نام فرانگیس آریان‌پور نیز همکاری می‌کرد که امروزه نویسنده ۱۴ کتاب منتشرشده در روسیه و ایران است. در میان آثار او، ترجمه فارسی داستان معروف «چیپولینو» اثر جیانی روداری، در بازنویسی ساموئل مارشاک، و همچنین داستان‌هایی از ایوان تورگنیف و آرکادی آورتچنکو وجود دارد.
وی در خصوص سوابق مطالعاتی و تدریس خود در روسیه گفت: دانشگاه دولتی زبانشناسی مسکو که اکنون در آن حضور داریم، یکی از مراکز اصلی ترجمه ادبی در روسیه معاصر است. تحت هدایت رئیس مرکز فرهنگ و زبان ایران، الکساندر ایوانوویچ پولیشچوک، دانشجویان سال‌های بالاتر دانشکده ترجمه، داستان‌هایی درباره دفاع مقدس از نویسندگان ایرانی حبیب احمدزاده و علی دهقان را ترجمه کردند که با عنوان «وقایع‌نگاری شهر در حال نبرد» در سال ۲۰۱۶ توسط انتشارات دانشگاه دولتی زبانشناسی مسکو منتشر شد. خودِ الکساندر پولیشچوک نیز رمان «شما که غریبه نیستید» اثر هوشنگ مرادی کرمانی را ترجمه کرد که در سال ۲۰۱۵ توسط انتشارات «صدرا» منتشر شد.
«صدرا» فعال‌ترین ناشر ترجمه ادبیات فارسی در روسیه است
سوبولوا بیان کرد: انتشارات «صدرا» وابسته به بنیاد مطالعات فرهنگ اسلامی ابن‌سینا، فعال‌ترین ناشر ترجمه ادبیات فارسی در روسیه است. این انتشارات گاهی با همکاری انتشارات «وِچه» و تحت نظارت نمایندگی فرهنگی سفارت ایران در روسیه، از سال ۲۰۱۲ تاکنون حدود ۱۶۰ اثر از ادبیات داستانی فارسی در ژانرهای مختلف منتشر کرده است. این انتشارات همچنین توجه ویژه‌ای به ادبیات کودک دارد و آثار آن را به‌طور فعال در کتابخانه‌های روسیه توزیع می‌کند. برای مثال، در نمایشگاه بین‌المللی کتاب سال ۲۰۲۶، انتشارات «صدرا» با همکاری انجمن «خواننده را پرورش می‌دهیم» مجموعه‌ای منحصربه‌فرد در دو جلد از افسانه‌های عامیانه روسی و فارسی با داستان‌ها و طرح‌های مشابه ارائه کرد؛ موضوعی که به گفته متن، نشان‌دهنده اشتراکات کهن و آرکی‌تایپی میان دو ملت است.
وی گفت: ابتکارهای مربوط به ترجمه ادبیات فارسی در روسیه از مراکز علمی مختلف سرچشمه می‌گیرد. انتشارات دانشگاه بین‌المللی مسکو در اوایل سپتامبر ۲۰۲۶ مجموعه‌ای از اشعار فروغ فرخزاد را در ترجمه آنا دیریجکی (بریزینا) و با ویراستاری دانشیار MGIMO، النا گِلادکووا، منتشر کرد.
ترجمه ادبیات روسیه در ایران زنده است
مترجم و استاد دانشگاه زبان شناسی مسکو، بیان کرد: در ایران نیز روند فعالی برای ترجمه ادبیات روسیه جریان دارد و در خط مقدم این فعالیت، دانشکده زبان‌های خارجی دانشگاه تهران قرار دارد. رئیس کنونی دانشکده، دکتر جان‌سپار کریمی‌مطهر، و همسر او، پروفسور مرضیه یحیی‌پور از گروه زبان روسی دانشگاه تهران، آثار متعددی از نویسندگان و شاعران روس را ترجمه و در قالب مجموعه‌های مختلف منتشر کرده‌اند؛ از جمله آثار پوشکین، لرمانتوف، بونین، چخوف، نیکلای گومیلیف، یسنین، آخماتووا و دیگر کلاسیک‌های روس. آنها همچنین نخستین ترجمه فارسی در تاریخ از کتاب «سفر آن سوی سه دریا» اثر آفاناسی نیکیتین را انجام دادند؛ ترجمه‌ای که به مناسبت پانصد و پنجاهمین سالگرد پایان سفر مشهور او منتشر شد.
وی افزود: همزمان با انتشار این ترجمه در سپتامبر ۲۰۲۴، مجمع بین‌المللی انجمن ایرانی زبان و ادبیات روسی نیز برگزار شد که در آن مورخان و زبان‌شناسان شناخته‌شده‌ای از روسیه، ایران، تاجیکستان و هند حضور داشتند.
اثری از داستایفسکی ۱۴ بار در ایران تجدید چاپ دارد
استاد دانشگاه زبان شناسی مسکو با اشاره به اشتیاق جوانان ایرانی به ترجمه‌های ادبی کشور روسیه گفت: ترجمه فارسی رمان «تحقیرشدگان و توهین‌شدگان» اثر فئودور داستایفسکی که توسط آرزو آشتی‌جو انجام شده، تاکنون ۱۴ بار تجدید چاپ شده است.
این مترجم روس بیان کرد: ما می‌دانیم که شاعران انسان‌های متعلق به فرهنگ‌های مختلف را به یکدیگر پیوند می‌دهند، حتی پس از مرگ جسمانی‌شان. چنان چه حافظ شیرازی چنین کرد و می‌کند.
او در پایان یکی از اشعار خود را که به زبان فارسی سروده در جمع چهره‌های فرهنگی، علمی و هنری این نشست قرائت کرد که در ادامه این دلنوشته را با هم می‌خوانیم؛
پیرمردی خسته به مزار حافظ آمد؛
امروز از خانه بیرون آمده بود.
خم شد و بر سنگِ آرامگاهِ شاعر تکیه زد،
او به سراغ مردگان آمده بود، اما برای پرسش از یک زنده.
آمده بود تا از حافظ
پاسخی برای سرنوشت خویش بخواهد،
درباره پرسش همیشگی زندگی و مرگ؛
و باور داشت که پاسخ حقیقی
در شعرهای شاعر نهفته است.
خدمتکار او، غزل‌های حافظ را گشود
و با دقت پاسخ را جست‌وجو کرد.
اما حافظ تنها دو بیت شعر
از میان صفحات کتاب پیش روی آنان آورد.
برای لحظه‌ای،
همه دغدغه‌های زندگی فراموش شد؛
غزل‌ها را همچون دعا می‌خواندند
و دو انگشت را بر سنگ جادویی مزار گذاشتند،
سر فرود آوردند و آرام شدند.
کودکی که همراه زن بود،
ناگهان ساکت شد.
او که هنوز طعم اندوه گذشته را نچشیده بود،
ناگهان جادوی اشک را احساس کرد.
جوان اروپایی نیز در حالی که در باغ قدم می‌زد، چیزی زمزمه می‌کرد.
پرتقالی چید؛ گویی خوش‌شانسی خود را یافته بود،
و درختی تراشیده را در آغوش گرفت.
در آسمان آبی، ابرها شناور بودند،
ابرهایی که نسیم، بازیگوشانه آنها را می‌راند.
سال‌ها می‌گذرند و قرن‌ها از پی یکدیگر می‌آیند،
تا انسان‌ها بار دیگر
در کنار حافظ بایستند و با او راز بگویند.
