ایران‌شناسی روسیه باید از «مطالعه» به «گفت‌وگوی تطبیقی» ارتقا یابد
استاد دانشگاه تهران و مشاور وزیر علوم با تأکید بر ضرورت بازخوانی انتقادی مطالعات ایران‌شناسی در روسیه گفت: برای ارتقای روابط علمی و فرهنگی ایران و روسیه، باید از مرحله معرفی صرف عبور کرده و به سمت گفت‌وگوی تطبیقی و انتقادی میان پژوهشگران دو کشور حرکت کنیم.
به گزارش روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، عصر امروز (۸ مهر ماه) در حاشیه برگزاری رویداد «هفته فرهنگی ایران در روسیه» با همت رایزنی فرهنگی کشورمان نشست علمی «ایران‌شناسی؛ فرصت‌ها و ظرفیت‌های علمی و فرهنگی» با محوریت تحکیم روابط ایران و روسیه با حضور جمعی از مسئولین علمی و فرهنگی دو کشور به میزبانی دانشگاه دولتی زبانشناسی مسکو برگزار شد.
در این نشست سید احمدرضا خضری تاریخ‌پژوه و استاد تمام گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی در دانشگاه تهران در این نشست تخصصی به بررسی تاریخی و تطبیقی جریان ایران‌شناسی در روسیه پرداخت و با اشاره به دیرینگی روابط علمی ایران و روسیه اظهار کرد: روابط علمی میان دو کشور در طول تاریخ، همواره تحت تأثیر مناسبات سیاسی و ژئوپلیتیک قرار داشته است و از این رو لازم است این روابط از منظر علمی و با رویکردی انتقادی و بازتابی مورد بررسی قرار گیرد.
وی با تشریح مفهوم «مطالعات بازتابی» (Reflexive Studies) گفت: ایران‌شناسی در روسیه و روسیه‌شناسی در ایران تنها بازتابی از یکدیگر نیستند، بلکه می‌توانند آینه‌ای برای شناخت نحوه نگاه پژوهشگران هر دو کشور به دیگری و حتی شناخت خویشتن علمی و تمدنی خود باشند.
خضری افزود: هنگامی که یک پژوهشگر روس شاهنامه را تفسیر می‌کند، در کنار شناخت حماسه و هویت ایرانی، بخشی از جهان‌بینی و نگاه علمی خود را نیز بازتاب می‌دهد و هنگامی که پژوهشگر ایرانی آثار ایران‌شناسان روس را نقد می‌کند، در واقع در حال بازاندیشی در شیوه نگاه خود به ایران و دیگری است.
سه دوره مهم در تاریخ ایران‌شناسی روسیه
استاد دانشگاه تهران در ادامه با مرور تاریخ ایران‌شناسی در روسیه، این جریان را در سه دوره اصلی شامل دوره امپراتوری تزاری، دوره شوروی و دوره معاصر بررسی کرد.
مشاور وزیر علوم، درباره دوره تزاری اظهار کرد: در این دوره، شناخت زبان، فرهنگ و تاریخ ایران در کنار اهداف راهبردی روسیه اهمیت داشت و مطالعات ایران‌شناسان روس عمدتاً از حوزه فیلولوژی و زبانشناسی آغاز شد.
خضری با اشاره به نقش محمدعلی کاظم‌بیک در شکل‌گیری و توسعه ایران‌شناسی در روسیه، او را از چهره‌های بنیادین این حوزه در قرن نوزدهم دانست و گفت: بخش قابل توجهی از میراث ادبی و علمی ایران از مسیر فعالیت ایران‌شناسان روس شناسایی، تصحیح و منتشر شد و برخی از این آثار حتی برای پژوهشگران ایرانی نیز دوباره مورد توجه قرار گرفت.
وی درباره دوره شوروی نیز گفت: ایران‌شناسی در این دوره متأثر از شرایط سیاسی و رویکردهای مارکسیستی بود و توجه بیشتری به تاریخ اجتماعی و نقش توده‌های مردم پیدا کرد.
این استاد دانشگاه با اشاره به جایگاه ولادیمیر مینورسکی در سنت ایران‌شناسی روسیه، آثار و اسناد برجای‌مانده از وی را گنجینه‌ای ارزشمند برای مطالعات معاصر ایران‌شناسی دانست و بر اهمیت بررسی میراث علمی این چهره در پژوهش‌های امروز تأکید کرد.
خضری درباره دوره معاصر ایران‌شناسی روسیه نیز اظهار کرد: در چهار دهه اخیر، تلاش‌های گسترده‌ای برای بازخوانی هویت تاریخی، فلسفی و عرفانی ایران شکل گرفته و این مطالعات در مراکز علمی مهمی از جمله مسکو و سن‌پترزبورگ و همچنین انستیتو شرق‌شناسی روسیه دنبال می‌شود.
وی خاطرنشان کرد: مکتب سن‌پترزبورگ با توجه به برخورداری از مجموعه‌های ارزشمند نسخه‌های خطی، بیشتر بر تاریخ و متون کهن تمرکز دارد، در حالی که جریان ایران‌شناسی در مسکو توجه بیشتری به مسائل معاصر ایران، زبان و ادبیات فارسی نشان می‌دهد.
ضرورت «گفت‌وگوی آینه‌ای» میان ایران و روسیه
خضری در بخش دیگری از سخنان خود، مفهوم «گفت‌وگوی آینه‌ای» (Mirror Dialogue) را به عنوان رویکردی نو در مطالعات ایران‌شناسی مطرح کرد و گفت: ایران‌شناسی روسیه نباید صرفاً مجموعه‌ای از اطلاعات درباره ایران تلقی شود، بلکه باید آن را به عنوان داده‌ای برای شناخت نگاه روسیه به ایران نیز مورد مطالعه قرار داد.
وی افزود: این رویکرد می‌تواند زمینه‌ساز عبور از شرق‌شناسی کلاسیک و حرکت به سوی یک دیالوگ علمی و انتقادی میان دو کشور باشد.
استاد دانشگاه تهران همچنین بر ضرورت شناسایی و بازتعریف سوگیری‌های موجود در مطالعات دو طرف تأکید کرد و گفت: ما همواره از دریچه علایق، نگرانی‌ها، دشواری‌ها و آرزوهای خود به یکدیگر نگریسته‌ایم و شناخت این سوگیری‌های آگاهانه، نخستین گام برای رسیدن به بی‌طرفی علمی است.
دیجیتال‌سازی و مطالعات نوین؛ مسیر آینده ایران‌شناسی
خضری در ادامه، دیجیتال‌سازی و دسترسی گسترده‌تر به آرشیوها را از مهم‌ترین چالش‌ها و فرصت‌های پیش روی ایران‌شناسی دانست و گفت: مطالعات جدید باید از تفسیرهای صرفاً شخصی فاصله گرفته و از ظرفیت تحلیل داده‌های گسترده در حوزه علوم انسانی دیجیتال بهره بگیرد.
وی همچنین بر ضرورت گسترش موضوعات ایران‌شناسی به حوزه‌هایی همچون مطالعات محیط زیست، جامعه‌شناسی شهری و سیاست‌گذاری عمومی تأکید کرد.
خضری افزایش ترجمه پژوهش‌های جدید ایران‌شناسی روسیه به فارسی و ترجمه متون انتقادی ایرانی به زبان روسی را نیز ضروری دانست و اظهار کرد: فضای گفت‌وگوی علمی نباید یک‌طرفه باشد و باید امکان دسترسی پژوهشگران دو کشور به تولیدات علمی یکدیگر فراهم شود.
از «معرفی» تا «نقد تطبیقی»
وی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به برگزاری هفته ایران‌شناسی در روسیه گفت: اکنون که به همت مجموعه‌های علمی و فرهنگی، برنامه‌های ایران‌شناسی در روسیه در حال برگزاری است، پیشنهاد می‌شود پنل‌های تخصصی از مرحله معرفی صرف عبور کرده و به سمت نقد تطبیقی حرکت کنند.
استاد دانشگاه تهران تصریح کرد: سال‌ها در مرحله معرفی متوقف بوده‌ایم و اکنون زمان تحول و دگرگونی فرا رسیده است. ما نیازمند سکو و زیرساختی هستیم که پژوهشگران دو کشور بتوانند درباره شیوه نگاه متقابل و رویکردهای نوین ایران‌شناسی و روسیه‌شناسی، بر اساس تحولات سریع و روزآمد علمی، با یکدیگر گفت‌وگو کنند.
خضری این رویکرد را نوعی «فرامطالعه» (Meta-Study) دانست و گفت: فرامطالعه را می‌توان «مطالعه درباره مطالعه» دانست؛ رویکردی که می‌تواند به شکستن کلیشه‌ها و آغاز دوره‌ای جدید در دیپلماسی علمی میان ایران و روسیه کمک کند.
بنابر اعلام این خبر، نشست «ایران‌شناسی؛ فرصت‌ها و ظرفیت‌های علمی و فرهنگی» در چارچوب مجموعه برنامه‌های هفته فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در فدراسیون روسیه و با حضور استادان، پژوهشگران و علاقه‌مندان حوزه مطالعات ایران برگزار شد.
