کاپاناتزه؛ استادی که ایران امروز را به زبان گرجی روایت می‌کند
در نخستین دوره جایزه دیپلماسی فرهنگی و عمومی ایران «مایا کاپاناتزه» دانشیار دانشگاه بین‌المللی قفقاز در تفلیس به جهت روایت‌های مستند، جسورانه و صادقانه از ایران مقتدر و مقاوم شایسته تقدیر انتخاب شد
به گزارش روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، دهم شهریور سال‌جاری نخستین دوره جایزه بین‌الملی دیپلماسی فرهنگی و عمومی جمهوری اسلامی ایران به همت سازمان فرهنگ و ارتباطات برگزار شد و یکی از برگزیدگان بخش «روایت از ایران معاصر» خانم دکتر مایا کاپاناتزه ایران شناس برجسته از کشور گرجستان بود.
در میان پژوهشگران گرجستان که طی سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند ایران را فراتر از کلیشه‌های رایج سیاسی و رسانه‌ای مطالعه و معرفی کنند، نام مایا کاپاناتزه، استاد تاریخ و ایران‌شناس گرجی، جایگاه ویژه‌ای دارد؛ پژوهشگری که بخش مهمی از فعالیت دانشگاهی خود را به تاریخ ایران، روابط ایران و گرجستان، سیاست منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران و تحولات خاورمیانه اختصاص داده است.
کاپاناتزه دارای دکترای علوم تاریخی و دانشیار دانشگاه بین‌المللی قفقاز در تفلیس است و ریاست مرکز علمی ـ تحلیلی روابط گرجستان و ایران را نیز برعهده دارد؛ مرکزی که با هدف مطالعه و تحلیل مناسبات دو کشور فعالیت می‌کند. سوابق دانشگاهی او نشان می‌دهد که حوزه تخصصی‌اش صرفاً به ایران معاصر محدود نیست و مطالعات تاریخی، تاریخ خاورمیانه، فرهنگ، روابط بین‌الملل و تحولات سیاسی منطقه را نیز دربرمی‌گیرد.
از تاریخ و منابع ایرانی تا ایران معاصر
مسیر علمی کاپاناتزه را می‌توان در پیوند میان تاریخ و ایران‌شناسی دنبال کرد. او در برنامه‌های علمی دانشگاه بین‌المللی قفقاز به‌عنوان مسئول بخش ایران‌شناسی معرفی شده و در این جایگاه، علاوه بر تدریس و پژوهش، با نسل جدیدی از دانشجویان و پژوهشگران گرجی در ارتباط بوده است.
یکی از موضوعات مهم مورد توجه او، پیشینه طولانی ایران‌شناسی در گرجستان است؛ کاپاناتزه در مقاله‌ای با عنوان «علاقه ایران‌شناسان گرجی به منابع تاریخی فارسی و تاریخ ایران» توضیح داده است که توجه پژوهشگران گرجی به ایران سابقه‌ای طولانی دارد و منابع فارسی، از شعر و ادبیات گرفته تا اسناد و منابع تاریخی، در شناخت روابط تاریخی دو ملت اهمیت زیادی داشته‌اند. این رویکرد نشان می‌دهد که نگاه کاپاناتزه به ایران، صرفاً نگاه یک تحلیلگر سیاسی به یک کشور همسایه نیست؛ بلکه ایران را در بستری تاریخی و تمدنی و در ارتباط با تحولات قفقاز مطالعه می‌کند.
انقلاب اسلامی؛ یکی از محورهای اصلی مطالعات کاپاناتزه
در سال‌های اخیر، انقلاب اسلامی ایران و ساختار سیاسی نظلم به یکی از محورهای پژوهشی کاپاناتزه تبدیل شده است. در تحلیل او، انقلاب اسلامی با رهبری امام خمینی به تشکیل جمهوری اسلامی انجامید و ساختار سیاسی جدید ایران، تأثیر مهمی بر سیاست خارجی و جایگاه منطقه‌ای این کشور گذاشت.
این نگاه در مقاله دیگری که کاپاناتزه در سال ۲۰۲۵ درباره روابط ایران و آمریکا پیش از انقلاب اسلامی منتشر کرده نیز دیده می‌شود. او در این مقاله، روابط تهران و واشنگتن را از دوره نفوذ قدرت‌های خارجی در ایران تا تبدیل شدن ایران به یکی از متحدان اصلی آمریکا در خاورمیانه بررسی می‌کند و انقلاب اسلامی را نقطه عطفی در پایان این مناسبات می‌داند اما شاید روشن‌ترین نشانه توجه او به شخصیت امام خمینی، مقاله مستقلی باشد که در سال ۲۰۲۵ با عنوان «امام خمینی: رهبر معنوی و سیاسی ایران» منتشر کرد.
مطالعات کاپاناتزه به دوره بنیان‌گذاری جمهوری اسلامی محدود نمانده است. او در سال ۲۰۲۲ نیز همراه با تامتا کُدوا مقاله‌ای با عنوان «پرتره سیاسی آیت الله علی خامنه‌ای» منتشر کرد که در آن جایگاه رهبر جمهوری اسلامی در ساختار سیاسی ایران بررسی شده است. در این مقاله، رهبر جمهوری اسلامی به‌عنوان شخصیتی با دو جایگاه دینی و سیاسی مورد مطالعه قرار گرفته است. همین استمرار مطالعات نشان می‌دهد که کاپاناتزه در پی مطالعه ایران به‌عنوان یک پدیده تاریخی ـ سیاسی مستمر است؛ از تحولات منتهی به انقلاب اسلامی گرفته تا ساختار سیتسی نظام و نقش آن در تحولات منطقه‌ای.
ایران در معادلات خاورمیانه
بخش دیگری از آثار کاپاناتزه به جایگاه ایران در تحولات منطقه اختصاص دارد. اهمیت کار کاپاناتزه در این است که ایران را از زاویه دید یک پژوهشگر گرجی بررسی می‌کند؛ کشوری که هم از نظر جغرافیایی با ایران پیوند دارد و هم تاریخ روابطش با ایران به قرن‌ها پیش بازمی‌گردد. این نگاه در مطالعات او درباره نقش ایران در قفقاز نیز دیده می‌شود. در سال‌های اخیر، او درباره منافع ژئوپلیتیکی ایران در قفقاز جنوبی، روابط ایران و جمهوری آذربایجان، امنیت منطقه و همچنین همکاری‌های اقتصادی تهران و تفلیس پژوهش کرده است.
در سال ۲۰۲۵ نیز کاپاناتزه در مقاله‌ای مشترک با یک پژوهشگر ایرانی، ظرفیت صادرات گاز ایران برای ارتقای امنیت انرژی گرجستان را بررسی کرد. این پژوهش با توجه به وابستگی گرجستان به منابع انرژی روسیه و جمهوری آذربایجان، ایران را یکی از گزینه‌های بالقوه برای تنوع‌بخشی به منابع انرژی گرجستان مورد بررسی قرار می‌دهد. در واقع، در آثار کاپاناتزه ایران فقط یک موضوع تاریخی یا ایدئولوژیک نیست؛ بلکه کشوری است که در محاسبات امنیتی، انرژی، تجارت، حمل‌ونقل و ژئوپلیتیک قفقاز نیز اهمیت دارد.
ساختن یک پل دانشگاهی میان تهران و تفلیس
شاید مهم‌ترین اثرگذاری کاپاناتزه را باید نه در یک کتاب یا مقاله خاص، بلکه در شبکه‌ای از ارتباطات علمی میان ایران و گرجستان جست‌وجو کرد. او از مدیران و چهره‌های اصلی مرکز علمی ـ تحلیلی روابط گرجستان و ایران در دانشگاه بین‌المللی قفقاز است. این مرکز در سال‌های گذشته میزبان کنفرانس‌های متعدد درباره روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی دو کشور بوده است. برای نمونه، در کنفرانس بین‌المللی سال ۲۰۲۰ درباره روابط ایران و گرجستان، حدود ۳۰ سازمان و مؤسسه پژوهشی حضور داشتند و موضوعات سیاسی، امنیتی، اقتصادی، فرهنگی و تاریخی بررسی شد. کاپاناتزه مسئولیت مدیریت علمی و سازمان‌دهی این نشست را برعهده داشت.
یک سال بعد نیز ششمین کنفرانس بین‌المللی روابط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ایران و گرجستان با حضور پژوهشگرانی از دانشگاه‌های متعدد دو کشور برگزار شد. در این نشست ۳۶ مقاله ارائه شد و کاپاناتزه علاوه بر ریاست مرکز روابط گرجستان و ایران، مدیریت کمیته برگزارکننده کنفرانس را نیز برعهده داشت. اقدام دیگر او، ایجاد ارتباط رسمی میان دانشگاه بین‌المللی قفقاز و مؤسسه مطالعات قفقاز دانشگاه تهران بود. تفاهم‌نامه همکاری دو طرف در سال ۲۰۲۱ با ابتکار مرکز تحت مدیریت کاپاناتزه شکل گرفت.
تربیت نسل جدید ایران‌شناسان گرجی
نقش او تنها به انتشار مقاله محدود نیست. نام کاپاناتزه در آثار و رساله‌های پژوهشگران جوان گرجی نیز دیده می‌شود. در برنامه‌های ایران‌شناسی دانشگاه بین‌المللی قفقاز، تعدادی از دانشجویان و پژوهشگران با راهنمایی او روی موضوعاتی همچون روابط ایران و جمهوری آذربایجان، ایران‌شناسی در دانشگاه‌های گرجستان و مسائل منطقه‌ای کار کرده‌اند. از این منظر، می‌توان گفت یکی از مهم‌ترین کارکردهای او، تبدیل ایران‌شناسی از یک حوزه محدود دانشگاهی به بستری برای گفت‌وگوی گسترده‌تر میان پژوهشگران ایرانی و گرجی بوده است.
حضور در فضای عمومی گرجستان
کاپاناتزه علاوه بر فعالیت دانشگاهی، در رسانه‌های گرجی نیز درباره ایران اظهارنظر کرده است. برای نمونه، در یک برنامه تلویزیونی گرجی در سال ۲۰۲۲ با عنوان «ایران تا چه اندازه به صلح منطقه‌ای علاقه‌مند است؟»، او به‌عنوان «ایران‌شناس و دکترای تاریخ» درباره سیاست منطقه‌ای ایران و روابط تهران با کشورهای قفقاز سخن گفت.
چنین حضورهایی اهمیت خاصی دارد؛ زیرا شناخت ایران در جامعه‌ای مانند گرجستان فقط از مسیر کتاب‌های دانشگاهی شکل نمی‌گیرد و رسانه‌ها نیز در شکل‌دهی به تصویر کشورهای همسایه نقش دارند و می‌توان با استناد به سابقه فعالیت‌های او گفت که وی یکی از چهره‌های فعال در تولید و انتقال روایت دانشگاهی و تحلیلی درباره ایران در گرجستان بوده است.
فهرست آثار خانم کاپاناتزه نشان می‌دهد که حوزه مطالعات او از ایران تاریخی تا جمهوری اسلامی معاصر و از روابط تهران با قدرت‌های جهانی تا نقش ایران در قفقاز جنوبی امتداد پیدا کرده است.
ایران‌شناسی؛ یک دیپلماسی علمی
فعالیت مایا کاپاناتزه را می‌توان نمونه‌ای از ظرفیت «دیپلماسی علمی و فرهنگی» میان ایران و گرجستان دانست؛ دیپلماسی‌ای که الزاماً از کانال دولت‌ها عبور نمی‌کند و در دانشگاه‌ها، نشست‌های علمی، ترجمه منابع، تربیت دانشجو و ارتباط میان پژوهشگران شکل می‌گیرد. برای گرجستان، شناخت ایران تنها یک موضوع دانشگاهی نیست؛ ایران یکی از کشورهای مهم پیرامونی این کشور و یکی از بازیگران تأثیرگذار در قفقاز و غرب آسیا است. برای ایران نیز وجود پژوهشگرانی مانند کاپاناتزه که ایران را به زبان دانشگاهی و از منظر یک جامعه قفقازی مطالعه و تحلیل می‌کنند، می‌تواند به شکل‌گیری تصویری دقیق‌تر و چندلایه‌تر از ایران در فضای علمی گرجستان کمک کند.
از همین منظر، مایا کاپاناتزه را می‌توان یکی از چهره‌های قابل توجه نسل جدید ایران‌شناسان گرجی دانست؛ پژوهشگری که فعالیتش در نقطه اتصال تاریخ ایران، انقلاب اسلامی، سیاست منطقه‌ای، روابط ایران و گرجستان و مطالعات قفقاز قرار گرفته است و طی سال‌های گذشته تلاش کرده این حوزه را در فضای دانشگاهی گرجستان تثبیت و گسترش دهد.
