به گزارش روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، نخستین دوره «جایزه جهانی دیپلماسی فرهنگی و عمومی جمهوری اسلامی ایران» با ابتکار و همت سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، به‌عنوان نهاد متولی بخش مهمی از دیپلماسی فرهنگی و عمومی کشور، در دهم شهریورماه ۱۴۰۵ برگزار شد.

این جایزه با هدف شناسایی، معرفی و تقدیر از چهره‌ها و کنشگرانی طراحی شده است که از مسیر فعالیت‌های علمی، فرهنگی، هنری، رسانه‌ای و بین‌المللی، در معرفی ایران و ایرانی به افکار عمومی جهان نقش ایفا کرده‌اند. در نخستین دوره این رویداد از ۴۵ چهره داخلی و خارجی تقدیر شد و آیت‌الله احمد مبلغی نیز در میان برگزیدگان قرار گرفت.

در این میان، انتخاب حجت‌الاسلام والمسلمین احمد مبلغی را می‌توان در چارچوبی فراتر از یک تقدیر صرفاً علمی ارزیابی کرد؛ چراکه بخش مهمی از فعالیت‌های چند دهه‌ای وی در نقطه اتصال دانش دینی، گفت‌وگوی بین‌مذهبی، فقه مقارن، ارتباطات علمی جهان اسلام و دیپلماسی فرهنگی شکل گرفته است.

جایگاه علمی و فکری مبلغی

آیت‌الله احمد مبلغی از چهره‌های شناخته‌شده حوزه مطالعات اسلامی و فقه مقارن است. در سوابق منتشرشده از وی، تدریس خارج فقه و اصول در حوزه علمیه قم، فعالیت پژوهشی گسترده در حوزه مذاهب اسلامی، حضور در مجامع فقهی جهان اسلام و تألیف ده‌ها مقاله علمی به زبان‌های فارسی و عربی ذکر شده است. همچنین از حضور وی در شمار قابل توجهی از کنفرانس‌های بین‌المللی و ارائه دیدگاه‌های علمی درباره روابط مذاهب اسلامی، فقه مقارن، مسائل معاصر، حقوق بشر و حقوق بشردوستانه اسلامی یاد شده است.

اهمیت این جایگاه برای موضوع دیپلماسی فرهنگی از آن جهت است که فعالیت او صرفاً به تولید متون علمی محدود نمانده، بلکه بخش قابل توجهی از این فعالیت‌ها در عرصه ارتباط مستقیم با اندیشمندان و عالمان مذاهب مختلف اسلامی صورت گرفته است. در واقع، یکی از ویژگی‌های برجسته کارنامه مبلغی، تبدیل گفت‌وگوی مذهبی از یک موضوع صرفاً مناسبتی به موضوعی علمی و روشمند است؛ رویکردی که در آن شناخت دقیق مبانی فقهی مذاهب مختلف، مقدمه‌ای برای کاهش سوءتفاهم‌ها و توسعه ارتباط میان اندیشمندان مسلمان تلقی می‌شود.

فقه مقارن؛ زبان علمی گفت‌وگو میان مذاهب

یکی از محورهای اصلی کارنامه علمی آیت‌الله مبلغی، توجه به «فقه مقارن» است. در این رویکرد، مذاهب اسلامی نه صرفاً از منظر اختلافات، بلکه از طریق مطالعه تطبیقی مبانی، ادله، روش‌های استنباط و نقاط اشتراک و افتراق مورد مطالعه قرار می‌گیرند.

مبلغی در سال‌های فعالیت خود بر این ایده تأکید داشته که علم مقارن می‌تواند مسیر مهمی برای رسیدن به تقریب میان مسلمانان باشد. در یکی از اظهارنظرهای منتشرشده از او، فقه مقارن به‌عنوان گذرگاهی برای حرکت به سوی وحدت اسلامی معرفی شده است.

اهمیت این رویکرد برای دیپلماسی فرهنگی در آن است که گفت‌وگو را از سطح شعار به سطح دانش منتقل می‌کند. در چنین چارچوبی، طرف مقابل ابتدا باید شناخته شود؛ مبانی فکری او باید مورد مطالعه قرار گیرد و سپس نقاط مشترک و زمینه‌های گفت‌وگو شناسایی شود. از این منظر، فعالیت علمی مبلغی در حوزه فقه مقارن را می‌توان یکی از زیرساخت‌های فکری فعالیت تقریبی او دانست.

فعالیت در عرصه تقریب مذاهب اسلامی

محور دیگر کارنامه آیت‌الله مبلغی، فعالیت مستمر در زمینه تقریب مذاهب اسلامی است. سوابق منتشرشده درباره او از مسئولیت‌هایی همچون ریاست دانشگاه مذاهب اسلامی، مدیریت پژوهشکده فقه و حقوق، ریاست پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، فعالیت در حوزه مطالعات تطبیقی و نیز تأسیس و مدیریت مرکز مطالعات دینی تطبیقی در لبنان حکایت دارد.

همچنین در گزارش‌های مربوط به انتخاب وی برای جایزه جهانی دیپلماسی فرهنگی و عمومی، از فعالیت علمی و بین‌المللی او در حوزه تقریب مذاهب اسلامی و گفت‌وگوی علمی میان اندیشمندان مسلمان به‌عنوان یکی از دلایل تقدیر نام برده شده است.

این فعالیت‌ها از یک جهت دیگر نیز اهمیت دارند. تقریب در اینجا صرفاً به معنای برگزاری نشست‌های نمادین نیست، بلکه در قالب دانشگاه، پژوهش، گفت‌وگوهای علمی، حضور در مجامع فقهی و ارتباط با عالمان کشورهای مختلف دنبال شده است.

حضور در مجامع علمی جهان اسلام

یکی از وجوه قابل توجه فعالیت آیت‌الله مبلغی، حضور مستمر در عرصه‌های علمی خارج از ایران است. در سوابق منتشرشده، از مشارکت او در ده‌ها کنفرانس بین‌المللی و حضور در کشورهای مختلف اسلامی از جمله مصر، ترکیه، عربستان، عراق، پاکستان، هند، لبنان، قطر، امارات، کویت، تونس، الجزایر، مراکش و دیگر کشورها نام برده شده است.

این حضورها از منظر دیپلماسی فرهنگی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا دیپلماسی فرهنگی صرفاً انتقال پیام از طریق رسانه‌های رسمی نیست. یکی از مؤثرترین اشکال آن، ارتباط مستقیم میان دانشگاهیان، اندیشمندان، عالمان و نخبگان جوامع مختلف است. در این چارچوب، یک استاد و پژوهشگر ایرانی هنگامی که در یک مجمع علمی بین‌المللی درباره فقه، تمدن اسلامی، مسائل جهان اسلام یا روابط میان مذاهب سخن می‌گوید، عملاً بخشی از تصویر ایران علمی و فرهنگی را نیز با خود به آن مجمع منتقل می‌کند.

نمایندگی علمی ایران در مجامع فقهی جهان اسلام

از دیگر وجوه مهم کارنامه وی، حضور در مجامع فقهی جهان اسلام است. در گزارش مربوط به تقدیر از آیت‌الله مبلغی در نخستین جایزه جهانی دیپلماسی فرهنگی و عمومی، از وی به‌عنوان نماینده جمهوری اسلامی ایران در مجمع جهانی فقه اسلامی وابسته به سازمان همکاری اسلامی یاد شده است. این جایگاه از منظر دیپلماسی فرهنگی اهمیت مضاعف دارد؛ زیرا مجمع جهانی فقه اسلامی یکی از محیط‌هایی است که در آن دیدگاه‌های فقهی مذاهب مختلف اسلامی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرد.

در چنین فضایی، ارائه دیدگاه فقهی شیعه در قالبی علمی، استدلالی و قابل گفت‌وگو، علاوه بر کارکرد علمی، می‌تواند نقش ارتباطی و فرهنگی نیز داشته باشد.

دیپلماسی فرهنگی از مسیر گفت‌وگوی علمی

یکی از دلایل قابل توجه برای ارتباط دادن کارنامه آیت‌الله مبلغی با مفهوم دیپلماسی فرهنگی، شیوه فعالیت اوست. دیپلماسی فرهنگی الزاماً به معنای فعالیت مستقیم دستگاه سیاست خارجی نیست؛ بلکه می‌تواند از مسیر دانشگاه، حوزه، پژوهش، هنر، ادبیات، رسانه و ارتباط میان نخبگان شکل بگیرد.

در مورد مبلغی، این ارتباط از مسیر دانش دینی و گفت‌وگوی علمی دنبال شده است. به همین دلیل، حضور او در مجامع علمی جهان اسلام را می‌توان نوعی ارتباط نخبگانی دانست که در آن، ایران نه صرفاً به‌عنوان یک کشور سیاسی، بلکه به‌عنوان صاحب یک سنت علمی و فقهی در گفت‌وگو با دیگر سنت‌های اسلامی حضور پیدا می‌کند.

تلاش برای تبدیل وحدت از شعار به دانش

یکی از وجوه متمایز رویکرد مبلغی، تأکید بر بنیان‌های نظری وحدت اسلامی است. در دیدگاه‌های منتشرشده از وی در سال‌های اخیر، بر این نکته تأکید شده که وحدت اسلامی نباید صرفاً در سطح توصیه اخلاقی و عاطفی باقی بماند، بلکه باید به یک نظام علمی و فقهی تبدیل شود. این دیدگاه نشان می‌دهد که فعالیت او در حوزه وحدت، صرفاً ناظر به مناسبت‌های تقریبی نیست، بلکه به دنبال ایجاد پشتوانه علمی برای تعامل میان مذاهب است. از این منظر، فعالیت علمی او در زمینه فقه مقارن، مطالعات مذاهب، روش‌شناسی فقه و مسائل معاصر را می‌توان بخشی از یک پروژه فکری گسترده‌تر دانست؛ پروژه‌ای که هدف آن ایجاد زبان مشترک علمی میان مسلمانان است.

نقش دانشگاه و نهادهای علمی در کارنامه او

ریاست دانشگاه مذاهب اسلامی یکی از مسئولیت‌های مهم آیت‌الله مبلغی بوده است. دانشگاه مذاهب اسلامی اساساً نهادی است که مأموریت آن بر مطالعه و آموزش مذاهب اسلامی در کنار یکدیگر و تقویت شناخت متقابل استوار شده است. تجربه مدیریتی مبلغی در چنین محیطی، با موضوع دیپلماسی فرهنگی ارتباط مستقیمی دارد؛ زیرا دانشگاه و آموزش عالی از مهم‌ترین بسترهای ارتباط پایدار میان نخبگان کشورها هستند.

از سوی دیگر، سوابق او در مراکز پژوهشی همچون پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و مرکز تحقیقات اسلامی مجلس، نشان‌دهنده پیوند میان پژوهش دانشگاهی، مطالعات حوزوی و مسائل روز جامعه است. سابقه مدیریتی و پژوهشی او در منابع مختلف نیز مورد اشاره قرار گرفته است.

حضور در عرصه قانون‌گذاری و پیوند فقه با مسائل معاصر

یکی دیگر از ابعاد قابل توجه فعالیت آیت‌الله مبلغی، فعالیت در مرکز تحقیقات اسلامی مجلس است. این تجربه، امکان پیوند میان مطالعات فقهی و مسائل حقوقی و اجتماعی روز را فراهم کرده است. در سوابق منتشرشده، ریاست مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی نیز از جمله مسئولیت‌های وی ذکر شده است.

این وجه از فعالیت او اهمیت دارد؛ زیرا یکی از موضوعات مهم در مطالعات معاصر اسلامی، چگونگی ارتباط میان میراث فقهی و نیازهای جدید جوامع اسلامی است. در همین چارچوب، حوزه‌هایی مانند حقوق بشر، حقوق بشردوستانه، مسائل اجتماعی و رابطه فقه با مسائل معاصر در شمار موضوعاتی قرار گرفته‌اند که در کارنامه علمی او مورد توجه بوده‌اند.

شبکه ارتباطی با عالمان و اندیشمندان جهان اسلام

دیپلماسی عمومی بیش از هر چیز به ایجاد اعتماد و ارتباط انسانی نیاز دارد. در این زمینه، ارتباط مستمر با عالمان و اندیشمندان مذاهب مختلف می‌تواند سرمایه‌ای برای گفت‌وگوی فرهنگی باشد. سوابق منتشرشده از آیت‌الله مبلغی بر گستردگی ارتباطات او با عالمان و مراکز علمی جهان اسلام و تلاش برای ایجاد زمینه‌های همفکری میان مسلمانان تأکید دارد. از این منظر، اهمیت فعالیت وی تنها در تعداد مقالات یا مسئولیت‌های رسمی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه بخشی از ارزش کارنامه او در شبکه‌ای از ارتباطات علمی و انسانی در جهان اسلام قابل مشاهده است.

چرا این کارنامه با مفهوم «روایت ایران» ارتباط پیدا می‌کند؟

یکی از اهداف اعلام‌شده جایزه جهانی دیپلماسی فرهنگی و عمومی، شناسایی روایتگران مؤثر ایران در عرصه بین‌الملل و تقدیر از افرادی است که در ارائه تصویر ایران در جهان نقش داشته‌اند. در این چارچوب، «روایت ایران» الزاماً به معنای تبلیغ مستقیم یک تصویر سیاسی نیست. یک استاد ایرانی که در مجامع علمی بین‌المللی حاضر می‌شود، درباره میراث فقهی و تمدنی ایران سخن می‌گوید، با اندیشمندان کشورهای مختلف گفت‌وگو می‌کند و دیدگاه‌های علمی خود را در معرض نقد و بررسی قرار می‌دهد، نیز به شکل غیرمستقیم در شکل‌گیری تصویر ایران در ذهن مخاطب خارجی نقش دارد. آیت‌الله مبلغی را می‌توان از این منظر در زمره چهره‌هایی قرار داد که «روایت ایران علمی و گفت‌وگومحور» را در عرصه جهان اسلام نمایندگی کرده‌اند.

تمایز این نوع دیپلماسی با تبلیغات مستقیم

اهمیت فعالیت چنین چهره‌ای را باید در تفاوت میان «تبلیغ مستقیم» و «ارتباط فرهنگی مبتنی بر اعتبار علمی» جست‌وجو کرد. اعتبار علمی به تدریج ایجاد می‌شود و حاصل حضور مستمر در مجامع علمی، ارائه استدلال، پاسخ به پرسش‌ها و ایجاد ارتباط با همتایان است. در این معنا، فعالیت آیت‌الله مبلغی در حوزه فقه مقارن و تقریب مذاهب، ظرفیت آن را داشته است که مخاطبان او را نه فقط از طریق یک پیام رسمی، بلکه از مسیر گفت‌وگوی علمی با بخشی از سنت علمی و فرهنگی ایران آشنا کند.

بر همین اساس، می‌توان گفت مبنای اصلی این انتخاب، صرفاً یک عنوان دانشگاهی یا یک مسئولیت اجرایی نبوده است؛ بلکه مجموعه‌ای از فعالیت‌های علمی، بین‌المللی و تقریبی بوده که آیت‌الله مبلغی را در نقطه اتصال میان «دانش»، «گفت‌وگو»، «تقریب مذاهب» و «دیپلماسی فرهنگی» قرار داده است. از این منظر، تقدیر از وی در نخستین دوره جایزه جهانی دیپلماسی فرهنگی و عمومی را می‌توان تقدیر از الگویی از کنشگری فرهنگی دانست که ابزار اصلی آن، علم، گفت‌وگو، ارتباط نخبگانی و ارائه چهره‌ای علمی از ایران در جهان اسلام بوده است.

این انتخاب همچنین نشان می‌دهد که دیپلماسی عمومی را نمی‌توان صرفاً در چارچوب فعالیت‌های رسمی دیپلماتیک تعریف کرد؛ دانشگاهیان، پژوهشگران، عالمان دینی، هنرمندان و دیگر کنشگران فرهنگی نیز از طریق ارتباط مستقیم با افکار عمومی و نخبگان سایر کشورها در ساخت تصویر یک کشور مشارکت می‌کنند. جایزه‌ای که در نخستین دوره خود از ۴۵ چهره تقدیر کرده، دقیقاً بر همین طیف گسترده از روایتگران ایران تمرکز داشته است.