به گزارش روابط عمومی فرهنگ و ارتباطات اسلامی، نشست علمی بین‌المللی «تحولات خانواده از عصر نبوی (ص) تا عصر حاضر؛ راه‌های برون‌رفت از چالش‌های معاصر خانواده» با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران ایران، لبنان و اندونزی و به همت اداره‌کل همکاری‌های علمی و دانشگاهی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی برگزار شد.

در این نشست محمدعلی ربانی، مدیرکل همکاری‌های علمی و دانشگاهی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، فاطمه ابراهیمی، رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا (س)، ریما فارس، مدرس دانشگاه و تحلیلگر ارشد منطقه‌ای از لبنان و ساتریا اونگول ویکاکسانا پراکاسا، دانشیار حقوق بین‌الملل دانشگاه محمدیه سورابایا اندونزی، به بررسی تحولات خانواده از عصر نبوی تا دوران معاصر و چالش‌های پیش روی این نهاد پرداختند.

در ابتدای نشست محمدعلی ربانی، مدیرکل همکاری‌های علمی و دانشگاهی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی در سخنانی اظهار کرد: خانواده نخستین و مهم‌ترین کانونی است که مفهوم زندگی و تربیت در آن شکل می‌گیرد و درخت شخصیت انسان در آن کاشته می‌شود.

وی افزود: خانواده قدیمی‌ترین و اصلی‌ترین واحد اجتماعی و نهادی فطری است که نقش مهمی در رشد و تعالی انسان دارد و قرآن کریم نیز آن را بستری برای امنیت، آرامش روانی و رشد انسان معرفی کرده است.

مدیرکل همکاری‌های علمی و دانشگاهی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی با اشاره به جایگاه خانواده در اسلام و سیره نبوی گفت: اسلام و سیره پیامبر اکرم (ص) سرشار از آموزه‌هایی است که نشان می‌دهد خانواده جایگاهی ویژه دارد. جایگاهی که بر مودت، محبت، مهربانی و تعامل متقابل میان اعضای خانواده استوار است و نیازهای مادی و معنوی افراد در آن تأمین می‌شود.

ربانی با اشاره به تحولاتی که اسلام در نظام اجتماعی جامعه عصر جاهلی ایجاد کرد تصریح کرد: اسلام جایگاه زن، دختر و خانواده را ارتقا داد و مناسبات انسانی را بر مبنای کرامت ذاتی انسان و تقوا بازتعریف کرد. در این منظومه خانواده به کانون اصلی انتقال ارزش‌های دینی و اخلاقی و تربیت توحیدی و انسانی نسل آینده تبدیل شد.

وی با تأکید بر اینکه نگاه اسلام به خانواده صرفاً فردی و خصوصی نیست اظهار کرد: اسلام دینی اجتماعی و تمدن‌گراست و نگاه آن به خانواده نیز در چارچوبی دینی، فرهنگی، اخلاقی و تمدنی تعریف می‌شود.

ربانی افزود: خانواده و زوجیت در اسلام از آیات الهی و خاستگاه مودت، رحمت و آرامش معرفی شده‌اند و احترام، حق‌شناسی، خوش‌رفتاری، محبت و وفاداری به حقوق همسر از آموزه‌های مورد تأکید پیامبر اکرم (ص) است.

وی خاطرنشان کرد: اصالت خانواده و به‌ویژه تحکیم مناسبات میان زوجین از مهم‌ترین عوامل ایجاد آرامش، مودت و تربیت صحیح در هر جامعه‌ای است و اگر خانواده تضعیف شود امنیت اخلاقی و اجتماعی جامعه نیز آسیب خواهد دید.

مدیرکل همکاری‌های علمی و دانشگاهی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی با اشاره به مهم‌ترین چالش‌های خانواده در جهان معاصر گفت: گسست عاطفی میان اعضای خانواده، تغییر مرجعیت‌های اجتماعی، الگوبرداری از فرهنگ‌ها و مراجع بیگانه و فاصله گرفتن انسان معاصر از اصالت و هویت خانوادگی از مهم‌ترین بحران‌های امروز خانواده است.

وی افزود: تحولات اجتماعی، فرهنگی و فناورانه دهه‌های اخیر موجب دگرگونی عمیق در نظام ارزش‌های جامعه شده و خانواده در برخی موارد سهم و مرجعیت کانونی و تربیتی خود را از دست داده یا این جایگاه تضعیف شده است.

ربانی با بیان اینکه خانواده امروز به یکی از مهم‌ترین عرصه‌های تقابل فرهنگی و تمدنی تبدیل شده است گفت: تحولات بزرگ به‌ویژه از قرن بیستم تاکنون با تمرکز بر خانواده رخ داده و در بسیاری از موارد فردگرایی جای خانواده‌گرایی را گرفته است.

وی گسترش فناوری اطلاعات و شبکه‌های اجتماعی را یکی از عوامل مؤثر بر تغییر مناسبات خانوادگی دانست و اظهار کرد: شبکه‌های اجتماعی به یکی از ارکان زندگی روزمره کودکان و نوجوانان تبدیل شده‌اند و اگرچه ظرفیت‌های مهمی دارند در حوزه تربیت معنوی و ایجاد ارتباطات قلبی و عاطفی با محدودیت‌های جدی مواجه‌اند.

ربانی تاکید کرد: ضعف ارتباطات عاطفی و معنوی می‌تواند به تهی‌شدن کانون خانواده از محتوای معنوی و فاصله گرفتن از مسیر تقوا منجر شود و بخشی از چالش‌های امروز خانواده از همین مسئله سرچشمه می‌گیرد.

وی همچنین تغییر نقش‌های خانوادگی، کاهش فرزندآوری، کم‌رنگ‌شدن زیست دینی در خانواده، تضادهای نسلی، ترجیح منافع فردی بر منافع جمعی و تغییر الگوهای اقتدار در خانواده را از دیگر چالش‌های خانواده مسلمان و ایرانی برشمرد.

ربانی راهکار اساسی مواجهه با بحران‌های خانواده را بازگشت به فطرت انسانی و آموزه‌های دینی دانست و گفت: حفاظت از خانواده در برابر چالش‌های جهانی نیازمند یک مواجهه هوشمندانه و بهره‌گیری از ظرفیت‌های پویا، جهان‌شمول و تمدنی اسلام است.

وی تأکید کرد: خانواده تنها یک واحد اجتماعی نیست بلکه مهم‌ترین بستر تربیت انسان، انتقال ارزش‌های اخلاقی و معنوی و آماده‌سازی نسل آینده برای مسئولیت‌پذیری اجتماعی است.

مدیرکل همکاری‌های علمی و دانشگاهی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی خاطرنشان کرد: تقویت خانواده می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری جامعه‌ای اخلاق‌مدار، مسئولیت‌پذیر، صلح‌جو و برخوردار از سلامت فرهنگی و اجتماعی باشد و از همین رو صیانت از خانواده باید به یکی از اولویت‌های جدی سیاستگذاری فرهنگی و اجتماعی در جهان اسلام تبدیل شود.

در ادامه این نشست ریما فارس، مدرس دانشگاه و تحلیلگر ارشد منطقه‌ای از لبنان با تأکید بر جایگاه خانواده در اسلام گفت: خانواده در نگاه اسلامی صرفاً یک نهاد اجتماعی نیست بلکه طرحی تمدنی و رسالت‌محور است که با تربیت انسان مؤمن آغاز می‌شود و به ساختن جامعه صالح می‌انجامد.

وی با اشاره به سیره پیامبر اکرم (ص) در زندگی خانوادگی بر مؤلفه‌هایی همچون آرامش، مودت، رحمت، وفاداری و حسن معاشرت تأکید کرد و گفت: سیره نبوی صرفاً الگویی تاریخی متعلق به قرن نخست هجری نیست بلکه الگویی انسانی و ماندگار است که می‌تواند برای مواجهه با بحران‌های خانواده در هر زمان و مکان مورد استفاده قرار گیرد.

فارس با اشاره به زندگی پیامبر (ص) در کنار حضرت خدیجه (س) و همچنین خانواده حضرت علی (ع) و حضرت فاطمه (س) این الگوها را نمونه‌هایی از مشارکت، ایثار، صبر، محبت و همدلی در خانواده دانست.

 فاطمه ابراهیمی، رئیس دانشکده علوم خانواده دانشگاه الزهرا(س) نیز در این نشست با اشاره به گسترش چالش‌های خانواده معاصر گفت: فروپاشی و تزلزل خانواده‌ها عوامل مختلفی دارد که از جمله آنها می‌توان به آثار فضای مجازی، تضعیف تعهدات اخلاقی و کاهش نقش‌ها و کارکردهای خانواده اشاره کرد.

وی یکی از مهم‌ترین چالش‌های امروز را تغییر تعاریف خانواده در برخی گفتمان‌ها و سازوکارهای بین‌المللی دانست و بر ضرورت تقویت گفت‌وگوی علمی میان کشورهای اسلامی برای صیانت از نهاد خانواده تأکید کرد.

ابراهیمی پیشنهاد تشکیل ائتلافی در چارچوب سازمان همکاری اسلامی برای حمایت از خانواده و تقویت ساختار خانواده بر پایه آموزه‌های دینی و فرهنگی را مطرح کرد و گفت: باید از ظرفیت کشورهای اسلامی برای احیای کارکردهای اصیل خانواده و قرار گرفتن خانواده‌محوری در برنامه‌های توسعه کشورها استفاده کرد.

ساتریا اونگول ویکاکسانا پراکاسا، دانشیار حقوق بین‌الملل دانشگاه محمدیه سورابایا اندونزی نیز با بررسی تأثیر گسترش حقوق بین‌الملل بر حقوق خانواده اظهار کرد: خانواده که در گذشته عمدتاً حوزه‌ای خصوصی تلقی می‌شد اکنون بیش از پیش در معرض تحولات و هنجارهای بین‌المللی قرار گرفته است.

وی ایران و اندونزی را نمونه‌های قابل توجهی برای بررسی تعامل میان سنت‌های دینی، حقوق داخلی و استانداردهای حقوق بین‌الملل دانست و گفت: در اندونزی حقوق عرفی، حقوق اسلامی و حقوق دولتی در حوزه خانواده در کنار یکدیگر قرار دارند و گاه با هم تعارض پیدا می‌کنند.

این استاد حقوق بین‌الملل همچنین با اشاره به گسترش معیار «بهترین منافع کودک» در حقوق بین‌الملل آن را یکی از مهم‌ترین تحولات حقوق خانواده دانست و بر ضرورت بررسی تأثیر این تحولات بر قوانین حضانت و سرپرستی در کشورهای مختلف تأکید کرد.