به گزارش روابط عمومی سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، در ادبیات آکادمیک روابط بین‌الملل، مدت‌هاست که مرز میان «دیپلماسی رسمی» و «ارتباط مردم با مردم» کم‌رنگ شده است. یان ملیسن، از نظریه‌پردازان برجسته‌ی این حوزه، در تحلیل خود از آنچه «دیپلماسی عمومی نوین» می‌نامد، نشان می‌دهد که دیپلماسی امروز دیگر محدود به کنشگران دولتی نیست؛ بلکه شبکه‌ای از بازیگران غیررسمی من جمله سازمان‌های مردم‌نهاد در شکل‌دادن به روابط میان ملت‌ها نقش می‌آفرینند.

نهادهای مردم‌نهاد، برخلاف نهادهای رسمی، با لایه‌های گوناگون جامعه‌ی میزبان در تماس‌اند و شناختی عمیق از کشور میزبان به‌دست می‌آورند؛ شناختی که دسترسی آن‌ها را از سطح مردمی تا سطح دولتی گسترش می‌دهد.

این ویژگی دقیقاً همان سرمایه‌ای است که موزه صلح تهران، در طول یک دهه و نیم همکاری صبورانه با نهادهای صلح‌طلب ژاپنی، گام‌به‌گام برای دیپلماسی فرهنگی ایران فراهم آورده است. 

نکته‌ی مهم‌تر آنکه ادبیات این حوزه، فرضیه‌ی رایج در برخی محافل آکادمیک را به چالش می‌کشد، فرضیه‌ای که می‌گوید نهادهای مردم‌نهاد تنها زمانی می‌توانند در دیپلماسی عمومی مؤثر باشند که پشتیبانی مستقیم و آشکار دولتی داشته باشند. 

واقعیت‌های میدانی نشان می‌دهند این فرض همیشه درست نیست؛ گاه استقلال ظاهری یک نهاد مردم‌نهاد، دقیقاً همان چیزی است که اعتبار و نفوذ آن را در کشور میزبان تضمین می‌کند و در بسیاری از شرایط، مخاطب بیرونی، نمایندگان یک موزه یا یک خانواده‌ی داغدار را با پذیرشی صمیمانه‌تر از یک هیات رسمی می‌پذیرد. 

سفر هیات موزه صلح تهران در نیمه‌ی مردادماه سال‌جاری به ژاپن نمونه‌ای ملموس از این نظریه در عمل است. آن چه هیات موزه صلح تهران در توکیو به‌دست آورد راهبرد هیات موزه صلح تهران از مسیر تعامل در بستر فرهنگ و هنر و با زبان سینما، همان مزیت نسبی‌ای است که هر سال، محصولی ملموس برای دیپلماسی عمومی ایران در ژاپن به همراه دارد. 

امسال نیز حضور این هیات هم‌زمان با برگزاری جشنواره فیلم ایران در توکیو رقم خورد؛ رویدادی که در آن چند فیلم ایرانی همراه این هیات، و به‌ویژه مستند اثرگذار «میناب» با زیرنویس ژاپنی، به نمایش درآمد. 

انتخاب این آثار، هرچند در نگاه نخست ساده می‌نماید اما از منظر راهبردی هوشمندانه است: نمایش این آثار، صرفاً یک اثر هنری نیست بلکه دعوتی مستقیم به تماشاگر ژاپنی است برای ورود بی‌واسطه به دنیای فرهنگی و انسانی ایران. 

آن چه امسال اثرگذاری هیات موزه صلح تهران را در تعاملات دوسویه‌ی مردم با مردم چندین برابر افزایش داد، همراهی خانواده‌ی شهید ماکان نصیری از میناب با این هیات بود. بازتاب این حضور در رسانه‌های ژاپنی، تصویری از صدای حقانیت و رنج در کنار مقاومت و امید به آینده ترسیم کرد پیامی از ندای صلح که از سرزمین ایران، برای مخاطب ژاپنی روایت می‌شد. 

هیروشیما؛ نقطه‌ی اوج سفر گام دوم سفر هیات، حضور در شهر هیروشیما بود؛ درست در آستانه‌ی سالگرد بمباران اتمی ۶ اگوست، روزهایی که این شهر به کانون توجه رسانه‌ای و دیپلماتیک جهان بدل می‌شود. 

مشارکت هیات در جشنواره‌ی سالیانه‌ فیلم صلح ایران–هیروشیما، که با همکاری همتای ژاپنی خود یعنی مؤسسه‌ی MOCT برگزار شد، نقطه‌ی اوج برون‌داد این سفر بود، اما اوج واقعی این حضور در مراسم رسمی سالروز بمباران اتمی هیروشیما، در محل پارک یادمان صلح این شهر، رقم خورد. 

اعضای هیات، با پوشیدن پیراهن‌های متحدالشکل و در همراهی پرچم جمهوری اسلامی ایران در این مراسم شرکت کردند. اشتیاق خبرنگاران محلی برای تهیه‌ی گزارش و خبر از حضور خانواده‌ی شهید ماکان نصیری، خود شاخصی روشن از موفقیت این حضور بود؛ نشانه‌ای از این که صدای میناب، بدون درخواست رسمی، جایگاهی طبیعی در روایت جهانی صلح یافته است. 

همزمان با این رویداد، برپایی سیزدهمین دوره «جشنواره فیلم صلح و دوستی ایران و هیروشیما بود که به میزبانی مؤسسه ژاپنی موست و با حضور هیات موزه صلح تهران از تاریخ ۱۰ الی ۱۶ مرداد ماه در سینما یوکوگاوا شهر هیروشیما میزبان اهالی سینما و دوست‌داران صلح بود. 

در این رویداد سالیانه فرهنگی که همه ساله در مناسبت بزرگداشت سالگرد بمباران اتمی هیروشیما انجام می شود، در حوزه موضوعات جنگ، صلح و کودکان، بر تعمیق پیوندهای صلح‌جویانه از طریق هنر هفتم تأکید کردند. 

برنامه‌ای که در حاشیه آن به همت تشکل مردمی «موزه صلح» ده‌ها تصویر از کودکان و معلمان شهید و نیز نقاشی‌های فرشتگان شهید میناب در معرض دید بازدیدکنندگان قرار گرفت.

فرصتی که پژواک صدای مظلومیت و معصومیت این کودکان ایرانی تا سواحل سرزمین خورشید طراحی شده بود فضایی تأمل‌برانگیز را پیش از ورود تماشاگران به سالن سینما رقم زد. 

به اظهار خبرگان فرهنگی و فعالان حوزه دیپلماسی آنچه این دست سفرها را از یک بازدید معمولی متمایز می‌کند، وجود زیرساخت نهادی چندلایه‌ای است که پیش‌تر شکل گرفته و این ملاقات‌ها و اقدامات تنها بخشی از تداوم آن قلمداد می‌شود. 

تلاش‌هایی خاموش که بخشی از آن را می‌توان معطوف به همکاری موزه صلح تهران با مؤسسه‌ی ام‌اُسی‌تی یا تشکل‌هایی نظیر گروه پزشکان بشردوستانه‌ی ژاپنی مستقر در هیروشیما می‌شود که سابقه تعاملی آن‌ها به بیش از یک دهه و نیم می‌رسد. 

پزشکان این گروه از سال‌ها پیش با سفر به سردشت با موضوع قربانیان حملات شیمیایی جنگ تحمیلی عراق علیه ایران آشنا شده و از همان ابتدا با جامعه‌ی قربانیان شیمیایی ایران در تماس بودند؛ میزبانی شایسته و رابط رسانه‌ای ام‌اُسی‌تی برای برنامه‌های هیات ایرانی در هیروشیما، محصول همین سابقه‌ی طولانی، دوستانه و دوسویه است، نه صرفاً یک هماهنگی موقت. 

بر کسی پوشیده نیست در سایه اعتمادسازی اعضای موزه صلح تهران و موزه‌ی یادبود صلح هیروشیما (Hiroshima Peace Memorial Museum) برنامه‌های رسمی همکاری تعریف و از تبادل آثار و برپایی نمایشگاه گرفته تا اجرای برنامه‌های آموزشی مشترک همه و همه به پشتوانه سعیِ مردمی میسر گردیده است. از همین سفر امسال نه یک استثنا، بلکه تداوم‌بخش یک تعامل و تجلی‌بخش یک رابطه‌ی نهادی پایدار باید قلمداد کرد. 

دیدار سالانه‌ی هیات با شهردار هیروشیما که امسال صورت گرفت، تا حدودی موید همین حقیقت است. دیداری ارزشمند که این سفر را به سطح دیپلماسی شهری (city diplomacy) ارتقا داد؛ سطحی که در آن، ارتباطات نه از طریق نهادهای دولتی و رسمی، بلکه از طریق شهرداری‌ها و نهادهای محلی شکل گرفت. 

در پایان شاید مهم‌ترین لایه‌ی زیرساختی، عضویت گسترده‌ی شهرهای ایرانی در مجمع جهانی شهرداران برای صلح (Mayors for Peace) است؛ شبکه‌ای که هیروشیما بنیان‌گذار آن بود. 

بر اساس اسناد رسمی این مجمع، ایران اکنون دومین کشور جهان از نظر تعداد شهرهای عضو است، تنها پس از ژاپن با نزدیک به هزار شهر عضو.

به برکت این پشتوانه مردم نهاد شهر تهران به‌عنوان یکی از «شهرهای پیشرو» (Lead City) این شبکه در سطح منطقه‌ای شناخته می‌شود. 

این عضویت گسترده بدان معناست که ایران، مستقل از فراز و فرودهای سیاسی دوجانبه، از پیش در بستر نهادی این شبکه‌ی جهانی صلح جای گرفته است؛ بستری که سفر هیات موزه صلح تهران دقیقاً بر روی آن سوار می‌شود. چرا این‌ها «ظرفیت» محسوب می‌شوند اهمیت این  لایه‌های یاد شده در آن است که هیچ‌کدام محصول یک تصمیم رسمی و لحظه‌ای نیستند. 

آن‌ها سرمایه انباشته‌شده‌ نهادی هستند که در ادبیات دیپلماسی عمومی از آن با عنوان «ظرفیت رابطه‌ای (relational capacity)» یاد می‌شود؛ رابطه‌ای پانزده‌ساله با یک گروه پزشکی و عضویت هزار شهر در یک شبکه‌ی جهانی برای ساخت صلح و صدای آن.

در اینجا موزه صلح تهران، به‌عنوان یک نهاد مردم‌نهاد، نقشی ایفا می‌کند مبنی بر حفظ و تعمیق یک رابطه‌ی چندلایه، چندنسلی و مستقل از تحولات سیاسی روز. 

صدای میناب در بستر روایت جهانی نقطه‌ی تلاقی همه‌ی این ظرفیت‌ها، در حضور خانواده‌ی شهید ماکان نصیری رقم خورد. صدای میناب شهری در سواحل خلیج فارس از طریق این شبکه‌ی نهادی توانست خود را در قلب هیروشیما، در کنار روایت جهانیِ صلح، بازتعریف کند. 

این دقیقاً همان کارکردی است که نظریه‌پردازان دیپلماسی عمومی از نهادهای مردم‌نهاد انتظار دارند: ایجاد معنای مشترک انسانی که فراتر از مرزهای سیاسی حرکت می‌کند و رنج یک شهر در جنوب ایران را در کنار رنج یک شهر در غرب ژاپن قرار می‌دهد؛ ماحصل تلاشی که یک نهاد مردم‌نهاد، در طول پانزده سال، بستر این هم‌نشینی را فراهم ساخته است. 

سفر امسال هیات موزه صلح تهران، فراتر از یک برنامه‌ی فرهنگی معمول، نمونه‌ای زنده از آن چیزی است که ادبیات دیپلماسی عمومی «سرمایه‌ی رابطه‌ای انباشته» می‌نامد. 

در دل این زیرساخت، حضور خانواده‌ی شهید ماکان نصیری از میناب، لحظه‌ای بود که این ظرفیت نهادی را به یک روایت انسانی زنده تبدیل کرد؛ روایتی که رسانه‌های ژاپن از سر میل درونی آن را بازتاب دادند. 

این تجربه نشان می‌دهد که بخش قابل‌توجهی از آینده‌ی دیپلماسی عمومی ایران در کشورهای مختلف، از مسیر نهادهایی می‌تواند باشد که سال‌ها در تعاملات دوسویه‌ی بین‌مردمی، پل‌های اعتماد را بنا کرده‌اند. نهادهایی مانند موزه صلح تهران که در شرایط امروز جهان چنین با صلابت همیار و همگام مسئولین فرهنگی جمهوری اسلامی در خارج ار مرزهای ملی شد.

رجاء واثق دارد این ظرفیت مردم‌نهاد به پشتوانه تسهیل‌گری و حمایت هوشمندانه‌ی مسیرهای رسمی،  بر سرعت و کیفیت برون‌داد فعالیت‌های انسان‌دوستانه و صلح‌گستر می‌افزاید و اثرگذاری آن‌ها را دوچندان می‌کند.