English|عربي
صفحه اصلي|اروپا - آمريكا|آفريقا - عربي|آسيا - اقيانوسيه|اخبار سازمان|پيوندها|آشنایی با سازمان
دوشنبه ٢٨ آبان ١٣٩٧
پیامبر اسلام (ص) و محیط زیست
پیامبر اسلام (ص) و محیط زیست تاریخ ثبت : 1397/06/06
طبقه بندي : ,,
عنوان : پیامبر اسلام (ص) و محیط زیست
نويسنده : حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی، ريیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس شورای اسلامی
تهيه و تدوين : <#f:1015/>
مترجم : <#f:1016/>
منبع : <#f:1911/>
ارسالی : <#f:1017/>
كشور : <#f:1018/>
زبان اصلي : <#f:1019/>
تاريخ ورود اطلاعات : 1397/06/06
خلاصه مقاله : محیط زیست موضوعی مهم برای گفت‌وگوی بین ادیان است. این به دلیل فايده‌های بزرگی است که با این گفت‌وگوها به دست می‌آید و در این نوشتار به سه محور مربوط به محیط زیست برگرفته از دیدگاه پیامبر اسلام و دین آن حضرت به آنها اشاره می‌شود.
متن : <#f:1066/>
:

بحث را در دو محور پی می‌گیریم:

1.       فوائد مترتب بر گفت‌وگوی ادیان پیرامون محیط زیست

2.       بررسی دیدگاه پیامبر اسلام (ص) پیرامون چند مسأله مهم زیست محیطی

 

محور اول:

محیط زیست موضوعی مهم برای گفت‌وگوی بین ادیان است. این به دلیل فائده‌های بزرگی است که با این گفت‌وگوها به دست می‌آید. به بخشی از این فوائد اشاره می‌کنیم:

تقویت همگرایی بین ادیان

اگر بپذیریم دیدگاه‌های مشترک بین ادیان نسبت به محیط زیست جدی و پایه‌ای است و نیز بپذیریم  مشترکات در محیط زیست مشترکاتی مربوط به واقعیت‌های ملموس زندگی و طبیعی است، این نتیجه به دست می‌آید که بیان این مشترکات و تمرکز بر آنها می‌تواند به طور مؤثر همگرایی و هماهنگی میان ادیان را افزایش دهد.

تقویت انگیزه‌ها به صورت اجتماعی برای حفاظت از محیط زیست

طرح نقاط مشترک بین ادیان در زمینه محیط زیست و تجزیه و تحلیل و ارائه آنها به جوامع می‌تواند رنگ معنوی و دینی  به محیط زیست بدهد و قطعا ورود دین به مقوله محیط زیست باعث تقویت انگیزه‌ها برای حفاظت از محیط زیست می‌شود.

تکامل ایمان دینی در گرو سالم‌سازی محیط زیست است

اصولاً اگر از محیط زیست حمایت و حفاظت به عمل نیاوریم، این تنها محیط زیست نیست که دچار اختلال می‌شود بلکه زندگی معنوی و روحانی نیز آسیب‌های جدی پیدا می‌کند.

به بیان دیگر بین دو نوع محیط زندگی، یکی مادی و ديگری معنوی رابطه محکم برقرار است. در منطق ادیان سماوی، محیط زیست طبیعی و محیط زیست معنوی به یکدیگر گره خورده‌اند. نمی‌توان در شرایط  اختلال در محیط زیست، معنویت را به صورت فراگیر پی گرفت. در شرایط تخریب محیط زیست و پیدایش آلودگی‌ها و رخت بربستن زیبایی‌ها و طراوت‌ها از طبیعت فرصت‌ها برای  معنویت اندیشی، خدا اندیشی و دوری جویی از ناهنجاری‌های اجتماعی محدود و اندک می‌شود.

همانطور که نمی‌توان بدون معنویت و اخلاق، محیط زیست را پاکیزه، پویا  و حیات بخش نگه داشت این دو در یکدیگر تأثیر و تأثر متقابل دارند چه آن که هر کدام بعدی از انسان را نمایندگی می‌کنند.

هرچه عالمان و دانشمندان وابسته به ادیان الهی بتوانند در گفت‌وگوهای فی مابین خود به ارائه خروجی‌های مشترک در قبال محیط زیست بیشتر دست بزنند بیشتر می‌توانند به بشریت امروز خدماتی را از جنبه‌های مختلف ارائه کنند هم از آن جهت که این خروجی‌ها همگرایی ادیان را تقویت می‌کند و هم از آن جهت که به محیط زیست و سالم‌سازی آن از این طریق خدمات بیشتری ارزانی داشته می‌شود و هم از آن جهت که از این رهگذر به بشریت که لازم است محیط سالم برای او فراهم آید خدمت صورت می گیرد.

امروزه بسیاری از مسائل جوامع بشری حل آنها به نحوی به موضوع محیط زیست ارتباط پیدا کرده است، ارائه مواضع سازنده در قبال محیط زیست به یک معنا فعالیت سازنده در قبال آن مسائل نیز هست.

محور دوم:

آنچه در این نوشتار ارائه می‌کنیم سه محور مربوط به محیط زیست است که دیدگاه پیامبر اسلام و دین آن حضرت به آنها، ارائه می‌شود. طبیعتاً مسائل محیط زیست بسیار بیشتر از چند مسئله‌ای است که ارائه خواهد شد که بررسی آنها به زمان و فرصت دیگری موکول است.

1. توازن زیست محیطی:

توازن زیست محیطی یکی از مفاهیم کلیدی در زمینه محیط زیست است که به معنای برخورداری نظام طبیعت از اجزائی دارای روابط  دینامیکی، در هم تنیده و بهره مند از چرخه‌های هماهنگ است که طبیعت را قادر می‌سازد تا حیات بر روی زمین را حمایت، و تداوم آن را تضمین کند. 

به دلیل آنکه توازن زیست محیطی اساسی‌ترین عامل تضمین کننده حیات بر روی کره زمین است، هرگونه تلاش در جهت برهم زدن این توازن آسیب‌های اساسی و ویرانگری را نسبت به نظم زیست محیطی ایجاد می کند. بر این اساس برهم زدن این توازن یک ناهنجاری وعمل ضد اخلاقی بزرگ است.

 در قرآن کریم چهار واژه مهم در ارتباط با توازن زیست محیطی ارائه شده است که عبارتند از:

- قَدَر (اندازه‌گیری دقیق)

" إنا كل شيء خلقناه بقدر"

ما هر چیزی را با اندازه گیری دقیق آفریدیم

- مقدار (اندازه معین)

"وكل شيء عنده بمقدار"

هر چیزی نزد او (یعنی خداوند) اندازه معینی دارد

- مَوزون (هماهنگ و متناسب)

"والأرض مددناها وألقينا فيها رواسي وأنبتنا فيها من كل شيء موزون"

زمین را ما بگستردیم و در آن کوههای عظیم بر نهادیم و در آن از هر نبات مناسب برویانیدیم.

-  میزان (وضع متوازن)

وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ / أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ

السَّمَاء رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ

آسمان را برافراخت و توازن و عدل را بر نهاد

آیه اخیر که در آن کلید واژه میزان ذکر شده است، از این جهت جالب توجه است که متضمن دو چیز است؛  یک خبر و یک توصیه، ابتدا از برقرار  ساختن یک «وضع طبیعی متوازن» خبر می‌دهد، (وَالسَّمَاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ/  آسمان را برداشت  و میزان  و توازن را بنا نهاد) سپس از انسان‌ها می‌خواهد که نسبت به این نظم و توازن رفتارهای طغیان گر (و برهم زننده) را انجام ندهند (أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ/ طغیان نکنید در میزان) [ایجاد شده].

به عبارت دیگر در آیه، دو نکته گفته شده است یکی آنکه طبیعت بر اساس یک نظم و توازن قرار داده شده است. در این رابطه از کلمه وضع (یعنی نهادن و قرار دادن) استفاده شده است. دیگر اینکه از انسان‌ها خواسته شده بر نظم و توازن طبیعی طغیان نکنند.

طبیعت ملک همه انسان‌ها است

اندیشه طبیعت، ملك بشر است از جمله رویکردها و اندیشه‌های کلان حقوقی است که امروزه جایگاه محوری و برجسته‌ای در ادبیات و حقوق زیست محیطی به خود اختصاص داده است.

این اندیشه، این چارچوب حقوقی را ارائه می‌کند که ملكيت افراد، مؤسسه‌ها و دولت‌ها نسبت به طبيعت، يك ملکیت نهایی و مطلق نیست که بتوانند در آن دخل و تصرف‌هایی کنند که آن را تخریب و نسل‌های آتی را از منابع و ذخایر آن محروم کنند.

این اندیشه (تعلق طبیعت به بشریت) هم در قرآن و هم در کلام پیامبر به مثابه یک اصل کلان ارائه شده است  در قرآن می‌خوانیم:

خداوند زمین را برای مردم  قرار داد.

واژه انام، واژه‌ای است که همه نسل‌های انسانی را به صورت همزمان در برمی‌گیرد.

در کلام پیامبر اسلام نیز آمده است "الناس شركاء في ثلاث: الماء، والنار، والكلاء ".

مردم در سه چیز شریک هستند: آب، آتش (منبع سوخت) و مرتع.

اگر زمین طبق اصل قرآنی برای همه مردم است  و آب و منابع سوخت و مراتع طبق روایت پیامبر (ص) مربوط به همه مردم است پس هیچ نسلی نمی‌تواند نسبت به زمین و منابع و منافع آن رفتارهای افراطی و به هدر دهنده و تخریب کننده داشته باشد.

اگر بخواهیم این اصل قرآنی را حقوقی کنیم و در زندگی اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی مبنا قرار بدهیم باید بگوییم: وضع قوانین و سیاست‌گذاری و ایجاد هر نوع نگاه حقوقی در زمینه دخل و تصرف نسبت به طبیعت می‌باید در چارچوب اندیشه طبیعت برای بشریت است، شکل بگیرد و از تصرفات به هدر دهنده امکانات زمین که حیات بشریت بر آن‌ها استوار است جلوگیری به عمل بیاید.

جایگاه حیوانات در چرخه حیات

اگر بپذیریم که حیوانات بخشی از طبیعت هستند، و بپذیریم که اجزاء طبیعت، دارای رابطه دینامیکی و توازن بخش  هستند، نقش حیوانات در  محیط زیست آشکار می‌شود.

یکی از مسائل مربوط به نقش حیوانات در محیط زیست، مسأله تأثیر منفی انقراضِ حیوانات بر محیط زیست است. مصادیق و موارد انقراض‌های گونه‌هایی از حیوانات که به محیط زیست آسیب می‌رسانند، بسیار است.

در زیر به چند نمونه اشاره می‌کنیم تا  توضیحی نسبت به چگونگی ارتباط پیچیده پدیده‌های زیست محیطی با یکدیگر و انعکاس این رابطه بر وضعیت محیط زیست، ارائه شود:

گاه، در نتیجه انقراض حیوانات گیاهخوار، گیاهانی که خوراک آن حیوانات بوده‌اند  در مسیر افزایش و تکثیری بیش از حد ظرفیت محیط زیست قرار می‌گیرند. چنین تحولی آسیبی برای توازن زیست محیطی به شمار می‌رود.

گاه، حیواناتی هستند که در گرده افشانی نسبت به انواع خاصی از گیاهان ایفای نقش می‌کنند، انقراض این حیوانات به انقراض آن گیاهان منتهی می‌شود و انقراض آن گیاهان تأثیر منفی بر محیط زیست برجای می‌گذارد.

گاه در یک جنگل گونه‌هایی از حیوانات درنده انقراض پیدا می‌کنند. در نتیجه این انقراض، حیوانات گیاه خوار در آن جنگل رو به افزایش نسلی می‌گذارند، این افزایش از آنجا که ممکن است فراتر از ظرفیت جنگل به پیش رود زمینه‌های از بین رفتن جنگل رفته رفته فراهم می‌آید و در نهایت به مرگ جنگل می‌انجامد. با از بین رفتن آن جنگل، حیوانات گیاه خوار در آن جنگل ناچار می‌شوند که از آن منطقه به منطقه دیگری کوچ کنند که این تحول خود ممکن است، موجب تحولات دیگری در محیط زیست شود.

از اینجا می‌توان بین انقراض گونه‌هایی از حیوانات و نابودی جنگل و بین نابودی جنگل و مهاجرت حیوانات و بین مهاجرت حیوانات و تحولات دیگر در محیط‌زیست، رابطه برقرار کرد.

اکنون سؤال این است آیا برای حیوانات یک جایگاه مهم در پروسه‌های زیست محیطی و چرخه زندگی در محیط زیست در کار است؟ آیا دین، مسئله مهم عدم تجاوز به حیوانات را مورد توجه قرار داده یا به آن توجه نکرده است؟ اگر  مورد توجه قرار داده با چه ادبیاتی و در چه سطحی؟

پاسخ این است که در متون دینی به آیات و روایات بسیاری بر می‌خوریم که به شدت از کشتن حیوانات و اذیت کردن آنها و بی‌حرمتی به آنها  نهی کرده است. در این میان آیه‌ای در قرآن وجود دارد که طرح و تجزیه و تحلیل آن می‌تواند پاسخ سوال یادشده را ارائه و موضع دین را نسبت به حفظ محیط زیست و عدم تعرض به حیوانات ارایه کند.

"فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ"

كسى كه [براى حفظ جان خود] ناچار [به خوردن گوشتی حیوان مردار شده] شود در صورتى كه ستمگر و متجاوز نباشد، بر او گناهى نيست.

نقطه محل بحث در آیه، قیدی است، که در آیه ذکر شده است یعنی غیر باغ ولا عاد، به معنای ستمگر و تجاوزگر نبودن.

در روایت آمده که مقصود از بغی در این آیه صید کردن و از بین بردن حیوانات است. از این روایت استفاده می‌شود که آیه به کسی که به بیابان یا کوه و دشت رفته نظر دارد زیرا صید در شهر قاعدتا انجام نمی‌گیرد.

از اینجا نکته بسیار مهمی به دست می‌آید که دقیقاً به ضرورت حفظ محیط زیست بازگشت دارد  و آن این است که  کلمه بغی و عدوان (ظلم و تجاوز و تعدی) نسبت به محیطی همچون بیابان یا کوه و یا جنگل به کار گرفته شده است، که این سؤال را بر می‌انگیزاند که مگر نه این است تعدی و تجاوز در فضای اجتماعی (که در آن، روابط بین انسان‌ها بر قرار است) شکل می‌گیرد، چرا این آیه این دو مفهوم را (که قاعدتاً مفاهیمی مربوط به روابط انسانی است) در ارتباط با محیطی همچون جنگل و یا بیابان به کار گرفته است؟ پاسخ این است که آیه خواسته است توجه انسان‌ها را به تعدی و تجاوز به حیوانات جلب کند. درست است آنجا نوعا انسان‌ها نیستند ولی حیوانات هستند و صید کردن و کشتن آنها مصداق تعدی و تجاوز است.

به واقع، تعدی به آن‌ها  به تعدی به  انسان‌ها منتهی می‌شود زیرا انسان‌ها نیاز به محیط زیست دارند تا حیات آنها تأمین و تضمین شود و کشتن آن‌ها محیط زیست را به مخاطره می‌اندازد.

اگر بخواهیم دقیق‌تر موضوع را تبیین کنیم باید بگوییم پیش فرض به ‌کارگیری عنوان بغی بر صید (و کشتن حیوان، که در روایات آمده است) ثبوت حق است؛ چه آن که تا حقی نباشد تجاوز  بی‌معنا می‌گردد.

سؤال این است که چه حقی در این جا (کشتن حیوانات) در کار است که اسلام از آن تعبیر به بغی و عدوان (تجاوز) کرده است جواب آنکه این حق از چند حال خارج نیست یا برای حیوانات ثابت است یعنی کشتن حیوانات تجاوز به حقوق آنهاست یا برای محیط زیست ثابت  است یعنی با کشتن حیوانات حقوق محیط زیست نادیده گرفته می‌شود و یا این حق برای انسان ثابت است به این معنا که تجاوز به حیوان و کشتن آن، محیط زیست را به مخاطره می‌اندازد و با به مخاطره انداختن محیط زیست حیات انسانی (که باید در محیط زیست زندگی کند) به مخاطره می‌افتد.

هر کدام که در کار باشد آنچه مسلم است این که حق افزون بر آن که در محیط اجتماعی و شهری ثابت است در فضای طبیعت در قبال حیوانات نیز ثابت است که با کشتن آن‌ها مفهوم تجاوز شکل می‌گیرد؛ خواه این حق را برای خود حیوانات در نظر بگیریم یا برای محیط زیست و یا برای انسانی که در طبیعت می‌خواهد به حیات خود ادامه بدهد. ممکن است بگوییم این حقوق به صورت مراتبی برای همه اینها ثابت است. در هر صورت آیه به محیط زیست  مرتبط می‌شود.

انتهای پیام/ص

: <#f:3905/>
تعداد نمایش : 539 <<بازگشت

 

گزارش تصويري
  • اختتاميه چهارمين دوره جایزه جهانی اربعین
    مراسم اختتاميه چهارمين دوره جایزه جهانی اربعین اول آبان‌ماه با حضور شخصیت‌های فرهنگی، دینی و جمعی از سفرا و نمایندگان فرهنگی ایران و دانشجویان خارجی در حسینیه الزهرا (س) سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی برگزار شد.

  • هفته فرهنگی ایران در روسیه
    هفته فرهنگي جمهوری اسلامي ايران در فدراسيون روسيه شامگاه دوشنبه (12 شهریورماه) با حضور و سخنرانی ابوذر ابراهیمی‌ترکمان، رییس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی افتتاح شد.

  • تجلیل از برگزیدگان چهارمين دوره جایزه جهانی اربعین
    برگزیدگان چهارمين دوره جایزه جهانی اربعین در سه بخش فیلم، عکس و سفرنامه همراه با رونمایی از فراخوان پنجمين دور اين جايزه در حسینیه الزهرا (س) سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی تجلیل شدند.

  • دیدار ابراهيمي‌تركمان با رييس جمهور باشقيرستان
    ابوذر ابراهيمی‌تركمان، رييس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي (14 شهریورماه) با رستم حميدوف، رييس جمهور باشقيرستان، ديدار كرد.

  • نمایشگاه صنایع دستی ایران در مسکو
    در چارچوب هفته فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در فدراسیون روسیه، نمایشگاه صنایع دستی ایران با عنوان «ایران اسرارآمیز؛ گشتی در باغ خیال» (12 شهریورماه) در مسکو گشایش یافت.