English|عربي
صفحه اصلي|اروپا - آمريكا|آفريقا - عربي|آسيا - اقيانوسيه|اخبار سازمان|پيوندها|آشنایی با سازمان
چهارشنبه ٢٩ شهريور ١٣٩٦
نقش عقلانیت حکیمانه و عوامل معرفتی در جلوگیری از خشونت و افراطی‌گرایی
نقش عقلانیت حکیمانه و عوامل معرفتی در جلوگیری از خشونت و افراطی‌گرایی تاریخ ثبت : 1396/06/11
طبقه بندي : ,,
عنوان : نقش عقلانیت حکیمانه و عوامل معرفتی در جلوگیری از خشونت و افراطی‌گرایی
نويسنده : عبدالحسین خسروپناه، استاد تمام مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران و پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
تهيه و تدوين : <#f:1015/>
مترجم : <#f:1016/>
منبع : <#f:1911/>
ارسالی : <#f:1017/>
كشور : <#f:1018/>
زبان اصلي : <#f:1019/>
تاريخ ورود اطلاعات : <#f:1020/>
خلاصه مقاله : اين مقاله در پنجمين دور گفت‌وگوي ديني مركز بين‌المللي گفت‌وگوي اديان و تمدن‌هاي سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي و كنفرانس اسقفان سوئيس روز يكشنبه 5 شهريورماه در محل اين سازمان ارائه شد.
متن : <#f:1066/>
:

امروزه در جهانی زیست می‌کنیم که متأسفانه مملو از خشونت و رفتارهای افراط‌گری است و دیروز شاهد رفتار وحشیانه نسبت به شیعیان نیجریه بودیم و در گذشته نیز شاهد جنایت‌ها در میانمار بودیم و چند سالی است که شاهد خشونت‌های داعش و ارتش رژیم صهیونیستی در فلسطین هستیم.

 خشونت با همه اقسام پنهان و آشکارش، فردی و خانگی و اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و نظامی، در حکمت اسلامی به عنوان رذیلت معرفی می‌شود. فارابی، نخستین فیلسوف اسلامی، خشونت سیاسی موجود در سیاست‌های استبدادی را رذیلت سیاسی می‌شمارد و ملامهدی نراقی، فقیه و عالم اخلاقی در جامع‌السعادات از خشونت رفتاری به عنوان رذیلت اخلاقی یاد می‌کند و اخوان الصفا، یکی از مکاتب فلسفه اسلامی، خشونت را به عنوان رذیلت فلسفی معرفی می‌کنند. 

خشونت و افراطی‌گری در جهان معاصر هم از سوی برخی از دینداران و هم از سوی سکولارها و مخالفان ادیان، مشاهده می‌شود. جنگ‌های جهانی اول و دوم که میلیون‌ها نفر را به خاک و خون کشاند و میلیون‌ها نفر دیگر را مجروح و بی‌خان و مان ساخت؛ زاییده حکومت‌ها و ایدئولوژی‌های سکولار بوده است و دینداران بیش از دیگران از این خشونت‌ها و سیاست‌های افراطی، آسیب دیدند. پس نباید فقط به خشونت‌های دینی نگریست و از خشونت‌های سکولار غافل شد و یا بر عکس تنها خشونت‌های سکولار را دید و خشونت‌های دینی را نادیده گرفت.

حال سؤال این است‌که منشأ خشونت چیست؟ فلاسفه اسلامی، غضب را منشأ خشونت معرفی می‌کنند. فلاسفه اسلامی از جمله بوعلی بر این باورند که باید غضب را که منشأ خشونت است، به واسطه عقل، کنترل کرد.

اما عقلِ کنترل کننده غضب چیست؟ عقل در برابر جهل بکار می‌رود و جهل نیز در حکمت اسلامی به معنای نادانی، بی‌سوادی، حماقت، باور خلاف واقع، بی‌تدبیری و بی‌فضیلتی بکار رفته است. بدون شک، همراهی با عقل در برابر همه معانی جهل برای مبارزه با غضب و خشونت، لازم است. اما بیش از سایر معانی جهل، جهل به معنای بی‌فضیلتی، منشأ غضب و خشونت در جهان معاصر است. انسان معاصر و مدرن از دانش و آگاهی و اندیشه‌های مطابق با واقع فراوانی برخوردار است؛ لکن خشونت و افراطی‌گری وی نه تنها کمتر از انسان سنتی نشده که بیشتر هم شده است. این مطلب نشان می‌دهد که مشکل در جهالت معرفت‌شناسانه و نبود معرفت‌های مطابق با واقع نیست. پس چه کمبودی در انسان معاصر و مدرن هست که غضبش چیره شده و خشونت‌گرایی و افراط‌گری حداکثری پیدا می‌کند؟

پاسخ این است که عقل به معنای فضیلت و حکمت در انسان معاصر، آسیب دیده است. جهالت اخلاقی و اعتقادی یعنی نبود فضیلت و حکمت، باعث تقویت غضب و پیدایش جهالت سیاسی و خشونت و افراطی‌گری گردیده است.

قران حکیم در آیه 154 سوره آل عمران از ظن و گمان جاهلی نسبت به خداوند متعال و در سوره احزاب آیه 33 از تبرج و خودآرایی جاهلی و در سوره فتح آیه 26 از حمیت و تعصب جاهلی سخن گفته است. جاهلیت در همه این آیات به معنای بی‌فضیلتی و فقدان حکمت است. گمان غیرحکیمانه و تعصب غیرحکیمانه و خودآرایی غیرحکیمانه که باعث انحراف در جامعه می‌شود؛ همه این انواع جهالت‌ها از نظر قران، مذموم است.

جهالت به معنای نفی فضیلت و حکمت را باید در جوامع بشری کاهش داد تا عقلانیت حکیمانه رونق یابد و با رواج عقلانیت حکیمانه، غضب آدمیان کنترل گردد و از خشونت و افراطی‌گری جلوگیری شود.

حال در جامعه معاصر و مدرن که با دو پارادایم افراطی‌گری یعنی سکولاریسم خشن و دینداری خشن، مواجه هستیم چگونه مقابله کنیم؟

پیشنهاد نگارنده این است که در برابر عوامل معرفتی خشونت مقابله شود و نگرش معرفتی نسبت به پاره ای از مقولات معرفتی اصلاح گردد. عواملی مثل: بی‌توجهی به مراتب ایمان، به حاشیه راندن عقلانیت، معنویت‌گریزی، تفسیر نادرست از مفهوم جهاد، فهم نادرست از مفهوم تکفیر، کاربرد عقلانیت مدرن در نظامات اجتماعی می توانند در جلوگیری

 مقصود بنده از بی‌توجهی به مراتب ایمان به عنوان اولین عامل خشونت دینی، این است‌که برخی گمان می‌کنند ایمان دینی آنها، تنها مصداق ایمان دینی است و سایر انسان‌ها از دیگر مراتب ایمان دینی محرومند؛ در حالی که قرآن کریم برای ایمان، درجات و مراتب قایل است. ایمان دینی به عنوان حقیقتی معرفتی و اختیاری است؛ نه امری وهمی و اجباری با درجات مختلفش، باعث رستگارى، تقوا، معنويت، تعادل روحى، بركات دنيوى، عمل صالح، محبت، هدايت و آرامش می‌شود. گروهی مثل خوارج در زمان امام علی(ع) با نفی درجات و مراتب ایمان برای دیگران، دست به خشونت و کشتن دست جمعی می‌زدند.

دومین عامل خشونت دینی در جهان اسلام، بی‌اعتنایی به عقلانیت است. دین منهای عقلانیت، افراط‌گرایی را تحقق می‌بخشد. جریان تکفیری در قرن هفتم هجری در جهان اسلام که در این زمان نیز به شکل دیگری، ظاهر شده است؛ به همین علت، مسلمانانِ متوسل به اولیای الهی را کافر می‌شمردند و با تفسیر ظاهری از آیات قرآن، انسان‌های بی‌گناه اعم از شیعه و سنی را قتل عام می‌کنند.

معنویت‌گریزی یا معنویت ستیزی نیز سومین عاملِ خشونت به نام دین در جهان اسلام است. البته می‌توان دوری از معنویت و گرفتاری در دامن خشونت را نیز معلول عقل‌گریزی دانست و به همین جهت، جریان تکفیری با بخش عظیمی از مسلمانان یعنی تصوف و عرفان، مخالفت می‌ورزند و در کشورهایی مثل پاکستان با عملیات انتحاری، صوفیان را به خاک و خون می‌کشند.

 امام خمینی(ره) بر این باور است که بین اسلام و معنویت، پیوند وثیقی برقرار است و می‌‌فرماید: «مكتب اسلام، يك مكتب مادى نيست؛ يك مكتب مادى- معنوى است و اسلام، ماديت را در پناه معنويت، قبول دارد.

عامل چهارم خشونت دینی در جهان اسلام، تفسیر نادرست از مفهوم جهاد است. حقیقت جهاد در اسلام، نوعی خودسازی و مبارزه با نفس برای دفاع از ارزش‌های الهی و حقوق انسانی و دفع تجاوز از دیگران است؛ نه وسیله‌ای برای قتل عام انسان‌های بی‌گناه.

تفسیر شخصی از مفهوم تکفیر نیز پنجمین عامل خشونت دینی در جهان اسلام است. افراد افراطی، کفر را هر گونه اعتقاد دینی می‌دانند که با اعتقادات خود مخالف باشد. یعنی ملاک کفر و ایمان را اعتقادات شخصی خود می‌دانند و همین باعث رفتار خشونت نسبت به دیگران می‌شود؛ در حالی‌که سیره و سنت نبی گرامی اسلام، رفتار محبت‌آمیز به همه انسان‌ها حتی یهودیانی بود که آزارش می‌دانند.

کاربرد عقلانیت مدرن را می‌خواهم به عنوان آخرین عامل خشونت دینداران افراطی در دوران معاصر معرفی کنم. عقلانیت مدرن در دنیای معاصر بر عقلانیت ابزاری که فاقد معنویت است؛ تأکید دارد. عقلانیتی که به دنبال سود مادی و اقتصادی و مصرف‌گرایی بیشتر است و مشکلات معاصر بشر یعنی بحران محیط زیست و جنگ و فقر را فراهم آورده است و متأسفانه دینداران افراطی نیز همین مدل از عقلانیت ابزاری را پذیرفته‌اند و وسیله‌ای برای خشونت دینی آنها شده‌ است.

دیدگاه بنده این است که باید از طریق سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی، تئوری پیوند بین عقلانیت حکیمانه و ایمان دینی را مطرح کنیم تا هم دینداری غیرحکیمانه و هم سکولاریسم غیرحکیمانه یعنی جاهلیت معاصر و مدرن کنار بروند و بشریت به زندگی همراه با صلح و سازش دست یابد و آسایش همراه با فضیلت و حکمت را به ارمغان آورند.

: <#f:3905/>
تعداد نمایش : 173 <<بازگشت

 

گزارش تصويري
  • اختتاميه دور هفتمين گفت‌وگوي ديني ايران و اتريش
    مراسم اختتاميه هفتمين دور گفت‌وگوي ديني ايران و اتريش صبح امروز در سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي برگزار شد.

  • هفتمين دور گفت‌وگوي ديني ايران و اتريش
    هفتمين دور گفت‌وگوي ديني ايران و اتريش، با عنوان «‌انسان؛ طبیعت و آزادی» صبح امروز (27 شهريورماه) به همت مركز گفت‌وگوي اديان و تمدن‌هاي سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي در محل اين سازمان برگزار شد.

  • پنجمين دور گفت‌وگوي ديني ايران با كنفرانس اسقفان سوئيس
    پنجمين دور گفت‌وگوي ديني مركز بين‌المللي گفت‌وگوي اديان و تمدن‌هاي سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي و كنفرانس اسقفان سوئيس صبح امروز در اين سازمان آغاز شد.

  • ديدار نمايندگان كنفرانس اسقفان سوئيس با ابراهيمي‌تركمان
    نمايندگان كنفرانس اسقفان سوئيس كه به منظور شركت در پنجمين دور گفت‌وگوي ديني مركز بين‌المللي گفت‌وگوهاي اديان و تمدن‌ها به ايران سفر كرده‌اند، صبح امروز (يكشنبه 5 شهريور) با ابوذر ابراهيمي‌تركمان، رييس سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي، ديدار و گفت‌وگو كردند.

  • اختتاميه نهمين دور گفت‌وگوي ديني ايران با شوراي جهاني كليساها
    نهمين دور گفت‌وگوي ديني ايران با شوراي جهاني كليساها روز سه شنبه 31 مردادماه در سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامي برگزار شد.